استانداردهای ویرایش حرفه ای
(انجمن ویراستاران کانادا، 2016)[1]
ترجمۀ فاطمه ترابی
مقدمه
ویرایش چیست؟
ویرایش بازبینیِ دقیقِ متن قبل از انتشار، و پیشنهاد یا اِعمال تغییراتی برای تصحیح یا بهبود آن است. هدف ویرایش اطمینانیافتن از یکدستی و صحت مطالب است و نیز اطمینان از اینکه محتوا، زبان، شکل و صورتبندیِ متن با هدف آن همخوانی دارد و نیاز مخاطب را برآورده میسازد.
ویراستار واسطهای است که باید ماهرانه و مدبرانه میان منافع متصدیان کار، تهیهکنندۀ مطلب و در نهایت مخاطبِ مفروض تعادل ایجاد کند.
همچنین ویراستار عضوی از گروهی است که کار را در مراحل مختلف، از آغاز آفرینش تا انتشار آن، به پیش میبرند، و باید میزانِ مشارکتِ دیگران در تولید اثر را بداند و حقوقِ آنها را محترم بشمارد. ویراستار باید با اعضای گروه همکاریِ ثمربخشی داشته باشد.
استانداردهای ویرایش حرفهای کداماند؟
استاندارهای ویرایش حرفهای (PES) سندی ضروری برای ویراستاران کانادا و حرفۀ ویرایش است. در نسخۀ 2009، این استاندارد چنین توصیف شده:
«علم، مهارت و اقداماتی که معمولاً برای ویرایشِ متونِ انگلیسیزبان لازم است.»
این استاندارد شامل گزارههایی است که سطحِ عملکردِ مطلوب ویراستاران را تعیین میکند. در آن مشخص شده که چه انتظاراتی از ویراستاران کانادایی میرود و معیارهای سنجش دانش، مهارت و تجربۀ ویراستار کداماند.
ویراستارانی که از پس رعایت این استانداردها برآیند، میتوانند به طور مستقل و با حداقل نظارت به کار ویرایش حرفهای بپردازند.
چه نیازی به وجود استانداردهای حرفهای است؟
استاندارد PES برای افراد زیر سودمند است:
ویراستارانی که میخواهند
- درک بهتری از طیف مهارتها و دانش لازم داشته باشند؛
- در حرفۀ خود پیشرفت کنند و دائماً بیاموزند؛
- توضیح بدهند که ویرایش چیست و ویراستار چه میکند؛
- بهترین روشهای عملی ویراستاری را برای انجام کار خود تعریف کنند.
کارفرماهایی که میخواهند
- بدانند از ویراستارانی که استخدام میکنند چه انتظاری باید داشته باشند؛
- شرح وظایف شغلی بنویسند؛
- ابزارهایی برای ارزیابی عملکرد کارکنان تهیه کنند.
مشتریانی که میخواهند
- بدانند از ویراستارانی که استخدام میکنند چه انتظاراتی داشته باشند؛
- خدمات ویراستار را درک و برای انجام آن خدمات با او مذاکره کنند.
آموزشگرانی که میخواهند
- برنامهها و دورههای تربیت ویراستار برگزار کنند.
انجمن ویراستاران کانادا برای
- دادنِ مدرک به ویراستاران یا تمدید کردنِ آن؛
- توضیح اینکه ویراستاران در اجرای مراحل مختلف ویرایش باید چه کنند؛
- آگاه کردنِ بیشازپیشِ عموم مردم از ارزش و اهمیت ویرایش؛
- عرضۀ خدمات و محصولات برای ویراستاران در راستای کارشان؛
- تهیۀ مطالبی دربارۀ ویرایش تهیه کنند، و برپایی سمینارها و دورههایی در این مورد؛
- حمایت از منافع ویراستاران و گام برداشتن در راستای ارتقا و پیشرفت حرفۀ ویرایش.
آیا استانداردهای ویرایش حرفهای کلِ فرایندِ نشر را در بر میگیرد؟
نه. استانداردهای ویرایش حرفهای شامل چهار مرحلۀ ویرایش میشود، از زمانی که مطلب کموبیش [از نظر نویسنده] آماده است تا وقتی آمادۀ انتشار میشود:
- ویرایش ساختاری؛
- ویرایش سبکی؛
- ویرایش صوری (فنّی)؛
- نمونهخوانی.
قسمت الف شامل علوم و مهارتهایی میشود که از همۀ ویراستاران حرفهای، در همۀ مراحل کار، انتظار میرود. قسمت ب تا هـ شامل مهارتهایی است که در هر نوع ویرایش لازم است.
این استاندارد سایر مراحل یا وظایف نشر مانند نوشتن، ویرایش تکوینی، نمایهسازی، ترجمه، بازاریابی یا مدیریت پروژه را دربرنمیگیرد.
آیا استانداردهای ویرایش حرفهای همۀ انواع ویرایش را توصیف میکند؟
نه. ویراستاران با موضوعات بسیار و انواع مختلف نشریات و کتابها سروکار دارند و کارشان نیاز به دانش و مهارتهای تخصصی دارد.
مثلاً ویراستاران علوم پزشکی باید از واژگان این حوزه اطلاع داشته باشند، ویراستاران داستان باید شخصیتها و آرکِ داستانی [story arc] را درک کنند، ویراستاران متن سخنرانی باید نسبت به آهنگِ سخن و گسترۀ توجه مخاطب حساس باشند، و ویراستاران تارنماهای اینترنتی لازم است با الگوریتمهای بهینهسازیِ موتورهای جستوجو آشنا باشند.
هر کار ویرایش اغلب در مراحل مختلف خود شامل بخشی از استانداردها میشود. مثلاً اگر فقط ویرایش زبانی متن مدّ نظر است، ممکن است ترکیبی از ویرایش ساختاری (بهبود محتوا و سر و شکل متن) و ویرایش سبکی (روشن ساختن معنای متن) در آن به کار رود.
نخواستهایم همۀ استانداردهایی را که همۀ ویراستاران همیشه رعایت میکنند در استاندارهای ویرایش حرفهای بیاوریم، بلکه استانداردهای اصلی را که بیشتر لازماند آوردهایم.
آیا تمرکز استاندارهای ویرایش حرفهای بر نظام نشرِ سنّتی است؟
نه. استاندارهای ویرایش حرفهای فقط دربرگیرندۀ استانداردهای اصلیای است که ویراستاران کانادایی، فارغ از نوع متنی که به آن میپردازند یا روش کارشان، رعایت میکنند.
آیا همۀ ویراستاران از لغاتِ تخصصیِ یکسانی استفاده میکنند؟
نه. در حیطۀ کاری ما، که بهسرعت رو به گسترش است، ویراستاران برای توصیف آنچه انجام میدهند، متونی که به آن میپردازند و نیز توصیف پدیدآورندگانِ متنِ اصلی، از طیف وسیعی از لغات و عبارات استفاده میکنند.
الف. مبانی ویرایش
ویراستاران حرفهای وظایف مختلفی بر دوش دارند، از مدیریت کل فرایندِ نشر تا صرفاً اجرای بخشی از آن. همۀ ویراستاران، فارغ از اینکه با چقدر از کار درگیرند، لازم است دید وسیعی نسبت به فرایندهای مختلف و نقش خود در آنها داشته باشند.
ویراستار حرفهای باید در کار خود
- انعطاف و ابتکار عمل نشان دهد؛
- بتواند خود را با نیازهای پروژه و محیطِ خاصِ کاری تطبیق دهد؛
- با دیگران ارتباط مدبّرانه و شفّاف برقرار کند؛
- به دیدگاهها و نظریات دیگران احترام بگذارد.
ویراستاران حرفهای باید پیش از شروع پروژه مطمئن شوند که مهارتها، آموزشها و تجربۀ لازم برای به پایان بردن کار را دارند. ویراستاران باید دائماً دانش و مهارتهای خود را در حین کار ارتقا بخشند.
با صرفنظر از جزئیات میتوان گفت مبانی ویرایش دانشی (الف.1 تا الف.6) است که ویراستار باید به آن مجهز باشد تا وظایفی را که در اینجا جزو وظایف اساسیِ ویرایش برشمردهایم (الف.7 تا الف.12)، انجام دهد.
مثلاً ممکن است در زمینههایی مانند طراحی و تولید (الف.6) ویراستار همیشه نقش عملی نداشته باشد ولی همچنان لازم باشد بر اصول و ابزارهای اساسی اشراف داشته باشد تا بتواند کار ویرایش را خوب و کامل انجام دهد.
اما دانش ویراستار در سایر زمینهها، مثلاً اینکه بداند موضوع و گسترۀ پروژه چه اثری بر کار ویرایش آن دارد (الف.3) و نیز دانستنِ ملزومات اخلاقی و قانونی نشر (الف.5)، ممکن است به دخالت مستقیم ویراستار منجر شود.
درواقع این یعنی به کار بستنِ مهارتها و تجربیاتی همچون بازبینیِ روششناختیِ متن (الف.8) و تشخیص مصادیق تخلّف از حق انحصاریِ نشر (الف.9). بنابراین، این حیطههای دانش در برخی از کارهایی که در قسمتِ دومِ این بخش آمده، مابهازای مستقیم دارند.
ویراستار حرفهای باید واجد استانداردهای زیر باشد.
دانـش
الف.1. شناخت فرایند نشر
بداند که ویراستاران جزئی از کلِ فرایند نشرند، چه نشر کاغذی و چه نشر الکترونیک. بر فرایند نشر و نقش سایر اعضای گروه اشراف داشته باشد، بهطوریکه کار ویرایش مکملِ کار سایر اعضای گروه باشد.
الف.1.1. بر مراحل پروژه، نقشها و مسئولیتهای معمول در گروه تولید، و جایگاه ویراستار در فرایندِ نشر اشراف داشته باشد.
الف.2.1. مراحل معمول فرایند ویرایش را بداند و آگاه باشد که این مراحل ممکن است با یکدیگر همپوشانی داشته باشند و یا در هر پروژه به نحو متفاوتی اجرا شوند.
الف.3.1. بر واژگان تخصصیِ رایج در کار ویرایش و نشر مسلط باشد.
الف.4.1. از انواع مختلفِ محصولات نشر و رسانه و الزامات هریک در کار ویرایش و گزینههای تولید آگاه باشد.
الف.2. اهمیت مخاطب و هدفِ تولید مطلب را بداند.
بداند چطور مخاطب و هدفِ تولید مطلب بر انواع روشهای ویرایش و تولید اثر میگذارد. در هر مرحله به اینکه محصول نهایی چه خواهد شد نظر داشته باشد.
الف.3. آگاهی از تأثیرِ دورنمای پروژه در فرایندِ ویرایش
بداند دورنمای پروژه بر کار ویرایش اثرگذار است. دورنما یعنی: تعریف پروژه (هدف، مخاطب و نوع رسانۀ آن کداماند)؛ اینکه تا چه حد به ویرایش نیاز دارد؛ زمان، بودجه و سایر منابع موجود؛ نقش و مسئولیتهای اعضای اصلیِ پروژه؛ و حدود اختیاراتشان.
الف.4. آگاهی از نوع رسانه
اجزای معمولِ انواع مختلفِ محصولات نشر را بشناسد و اهداف و ترتیب و جانماییِ معمولِ آنها (مثلاً بخشهای کتاب، بولتن، گزارش ادارات دولتی و شرکتها، تارنماها یا سایر نشریات الکترونیک) را بداند.
الف.5. آگاهی از ملزومات قانونی و اخلاقی نشر
بداند ویراستار جزئی از فرایندی با ابعاد قانونی و اخلاقی است.
الف.1.5. بر ابعاد قانونی فرایندِ نشر شامل مفاهیم اساسیِ حق انحصاری نشر (مثلاً مالکیت محصولات، حوزۀ مالکیتِ عمومی، مجوزها و حقوق اخلاقی)، سرقت ادبی، هتک حرمت، هرزهنگاری، حفظ حریم شخصی و سایر موضوعات مرتبط با اینها اِشراف داشته باشد.
الف.2.5. ابعاد اخلاقیِ فرایندِ نشر (مانند لزوم رسیدگی به مطالبِ سویافته، رکیک و حاویِ کلّیگویی و نیز لزوم احترام به محرمانگی و حریم خصوصی) را بشناسد.
الف.3.5. با نقش و مسئولیتهای ویراستار در این حیطهها آشنا باشد و بر اهمیت رسیدگی به همۀ مشکلات مرتبط با این موضوعات، که در هر مرحله از کار ویرایش پیش میآید، واقف باشد.
الف.4.5. بداند برای چه مواردی نیاز به اجازه گرفتن است.
الف.6. شناخت عناصر اصلیِ فرایندهای طراحی و تولید
از نقش ویراستار در فرایندهای طراحی و تولید آگاه باشد و قواعد اصلی، قراردادها، واژگان تخصصی و ابزارهای مورد نیاز این فرایندها را بشناسد.
الف.1.6. بداند چطور میتوان از ابزارِ طراحی برای انتقال معنا و خوشخوانتر شدنِ متن و قابلفهمتر شدنِ نسخۀ چاپی و الکترونیکی استفاده کرد.
الف.2.6. بداند چگونه قسمتهای مختلف متن و رابطۀ متقابلِ متن با صورتبندی و طراحیِ آن میتواند بر خوشخوانی و قابلفهمتر بودن نسخۀ چاپی و الکترونیکیِ آن اثرگذار باشند.
الف.3.6. قراردادهای رسم جدولها، شکلها، نمودارها، نقشهها و سایر عناصر دیداری را بشناسد.
الف.4.6. به فراخورِ کار، بر ویژگیهای چاپی، شامل مقیاس چاپ (مثلاً پیکسل و نقطه)، تنظیم خطوط متن (مانند فاصلۀ سر سطر و تنظیم عرض سطرها)، فاصلهها (مثلاً فاصلۀ بین حروف و خطوط)، و انواع حروف (مانند دندانهدار، بیدندانه و فراز و فرود حروف انگلیسی) اشراف داشته باشد.
الف.5.6. به فراخورِ کار، با نرمافزارهایی که عموماً برای طراحی، صورتبندی، نشر الکترونیک و طراحی تارنما استفاده میشوند (مانند آکروبات[2]، ایندیزاین[3] و لَتِکس[4]) آشنا باشد.
الف.6.6. به فراخورِ کار، با عناصرِ دیداری معمول مانند قالبهای اصلیِ گرافیکی (مثلاً ESP، JPEG،TIFF، PNG) و انواع تصویر (مثلاً نگاره (آیکون)، عکس، گزیده ویدیو، و نمودار) آشنا باشد.
مهارتهای عملی
الف.7. تنظیم برنامۀ زمانبندی واقعبینانه و پایبندی به آن
برنامۀ زمانبندیِ واقعبینانهای تنظیم کند و کارها را در مهلت تعیینشده انجام دهد، چه مثلاً در نقش ویراستاری که پروژهای را زمانبندی میکند و در چارچوب آن پیش میرود، چه ویراستار مسئولی که بخشی از برنامۀ زمانبندیِ بزرگتری را مدیریت میکند، و یا ویراستارِ قراردادی [استخدام نشدهای] که مهلت نهایی کارهای مختلف را هماهنگ میکند.
الف.8. تعیین حدّ و مرز دخالت ویراستار در کارها و پایبندی به آن
با در نظر داشتن دورنمای پروژه و حدود اختیارات ویراستار، کیفیت مطالب را ارزیابی و حدّ و مرز مناسبِ دخالت ویراستار در کار را تعیین کند.
الف.1.8. حدود اجرای کار ویرایش را تعیین کند، ازجمله مرحله یا مراحل (ویرایش ساختاری، ویرایش سبکی، ویرایش صوری یا نمونهخوانی) و سطح کار ویرایش (زیاد یا کم) را مشخص کند.
با استفاده از شمِّ ویراستارانۀ خود تصمیم بگیرد به کدام مطالب باید دست زد و کدام را همانطور که هست باقی گذاشت، دربارۀ کدامیک باید تحقیق و بررسی کرد، و کدام مطلب را باید تغییر داد.
الف.2.8. پس از مشخص کردنِ حدّ لازم برای ویرایش، با توجه به قراردادها و روشهای مرسوم ویرایش و نیز تجربیات و استانداردهای ویرایش در هر سازمان، تعیین کند که چه مطالبی را باید تغییر داد و ویرایش کرد (مثلاً ویژگیهای کنترلشدۀ زبانِ برنامهنویسی).
الف.3.8. مطمئن شود که قالبِ انتخابشده برای مطلب مناسبترین قالبی است که نیازهای مخاطب، اهداف و رسانۀ مفروض را برآورده میکند.
الف.4.8. هنگام پیشنهادِ تغییرات، مفاهیمِ زمان، هزینه، فرایندِ تولید، هدف و مخاطبِ مفروض را در نظر بگیرد. مشکلاتی را که ممکن است بر زمانبندی و بودجۀ کار اثر بگذارند، در اولین فرصت مشخص کند.
الف.9. تشخیص و حل مشکلات اخلاقی و قانونی
با در نظر گرفتنِ ابعاد قانونی و اخلاقی فرایندِ نشر، مشکلات پیش رو را در اولین فرصت ممکن حل کند.
الف.1.9. مشکلات قانونیِ محتمل را (مثلاً نقض محرمانگی و حریم خصوصی در جاهایی که لازم است) تشخیص دهد و آنها را حل یا علامتگذاری کند.
الف.2.9. مطالبی را که ممکن است سویافته، توهینآمیز یا غیرقابلتعمیم باشند (مانند مطالب حاوی تبعیض نژادی و جنسیتی و فرضیات متکی برکلیشههای فرهنگی) تشخیص دهد، و آنها را حذف، تصحیح، علامتگذاری یا مستند کند.
الف.10. استفاده از منابع مرسوم در کار ویرایش
از منابع ویرایش شامل نرمافزارها و منابع مرجع ویرایش ماهرانه و به نحو مطلوب استفاده کند.
الف.1.10. برای کار با مطالب و به اشتراک گذاشتن آنها با نویسندگان، مشتریها یا اعضای گروه، از فناوریها، نرمافزارها و نظامهای الکترونیکی جدید استفاده کند.
الف.2.10. در استفاده از نرمافزارهای مرتبط با ویرایش (مانند یافتن و جایگزینیِ موارد، بازبینی کردن، کنترلِ یکدستی، املأ و سطح زبانی) مهارت داشته باشد.
الف.3.10. بداند مراجع مطمئن و جدید مانند شیوهنامهها، فرهنگ لغات و پایگاههای داده را کجا و چگونه میشود یافت.
الف.11. اطمینان حاصل کند که موارد ویرایششده بهروشنی انتقالداده شده بهنحویکه در فرایند تولید بهطورِ کامل اِعمال و دیده شوند.
موارد ویرایششده را بهروشنی به دیگران انتقال دهد. فایلها و اسناد را روشمندانه مدیریت کند.
الف.1.11. مطمئن شود که همه اعضای گروه از سطح مناسب برای کار ویرایش مطلعاند.
الف.2.11. تغییرات، پیشنهادها و دستورات را به صورت شفاهی یا کتبی نشانهگذاری کند و با صراحت و روشنی انتقال دهد.
الف.3.11. در تمام مراحل کار با اعضای گروه ارتباطی روشن و مدبرانه برقرار کند.
الف.4.11. به فراخورِ وظایف محول شده، نسخههای متوالی کار را نگه دارد، مشخص کند چه کسانی مطالب را تغییر دادهاند، مطمئن شود که همۀ افراد درگیر با کار از جدیدترین نسخه استفاده میکنند.
الف.5.11. تشخیص دهد آیا تغییرات خواستهشده تا حد ممکن بهدرستی اعمال شدهاند یا نه، و مطمئن شود در مطالب تأیید و نهایی شده در مراحل متوالیِ کار تغییرات ناخواسته پیش نیامده باشد.
الف.12. پرهیز از ورود خطاهای تازه
همۀ تغییرات را طوری اِعمال کند که در معنیِ مفروض تغییری حاصل نشود یا خطاهای تازهای پیش نیاید.
ب. استاندارهای ویرایش ساختاری
ویرایش ساختاری عبارت است از ارزیابی متن و سازماندهی آن به منظور منظمتر شدن متن و بهبود محتوای آن.
ویراستارِ ساختاریِ قابل بر بخش الف: مبانی ویرایش تسلط خوبی دارد و واجد شرایط زیر نیز هست.
ارزیابی
ب.1. ساختار و محتوای متن را ارزیابیِ کلّی و نهایی کند و از مناسب بودنِ آن برای مخاطب، نوع رسانه، بازار و هدفِ مفروض مطمئن شود.
ساختار
ب.2. با در نظر داشتن اینکه نوع رسانه اغلب ساختار متن را تعیین میکند (مثلاً ساختار هرم وارونه برای ماجراهای خبری، ترتیب فصلهای کتابها یا ساختار زنجیروارِ تارنماها)، ساختار متن را طوری بازآرایی کند که منسجم و مرتب باشد، توالیِ منطقیِ مطالب حفظ شود، متن روان و شکلی روایی و توصیفی مناسب با مخاطب، نوع رسانه و هدفِ کار داشته باشد.
در صورت لزوم، یک قالبِ کلّی یا نقشۀ تارنما ایجاد و در چارچوب آن حرکت کند یا دیگران را تشویق به حرکت در آن چارچوب کند.
ب.3. در صورت لزوم، عنوانها و نشانههای راهنمایی برای متن پیشنهاد دهد که ساختار آن را روشن یا پررنگتر کنند.
ب.4. جای مطالب حاشیهایِ متن (مانند مطالبِ حاشیۀ صفحه و نقلقولهای نظرگیر از متن) را به بهترین شکل ممکن تعیین کند.
ب.5. همۀ عناصر دیداری متن را به مناسبترین شکل ممکن در آن بچیند.
ب.6. مطالب را بازبینی یا حذف کند و یا بسط دهد، یا پیشنهاد چنین تغییراتی را بدهد تا حجم مطلب به حدّ مطلوب برسد.
محتوا
ب.7. تشخیص دهد، چه در متن و چه در بخشهای دیداری، کجاها نیاز به حذف مطلبی (مثلاً حذف مطالب تکراری، نامرتبط یا نالازم و حاوی اِطناب) و یا افزودن مطلبی (مثلاً پُر کردن قسمتهای جاافتاده از محتوای متن یا تقویت ارتباط بین قسمتهای متن) وجود دارد؛ سپس این تغییرات را خودش اعمال کند، یا از دیگری بخواهد تا اِعمال کند.
ب.8. مواردی را که در دقتشان تردید وجود دارد، تحقیق کافی درباره آنها نشده، و نیز مطالبی که منعکسکنندۀ همۀ دیدگاهها نیستند و یا بر روی آنها تمرکز کافی نشده تشخیص دهد؛ این موارد را حل کند یا بپرسد.
ب.9. مطالبی را که بهتر است به شکل دیگری ارائه شوند تشخیص دهد و آنها را از نو بنویسد (مثلاً متن مملو از ارقام را به شکلِ جدول، مطالب توصیفی را در قالب نمودار، مجموعهای طولانی از نکات مختلف را در قالب فهرست و از بحث اصلی خارجشدنهای طولانی را به شکل پیوست بیاورد).
ب.10. در صورت لزوم، عناصرِ دیداری مناسب (مثلاً تصویر، ویدیو و نمودار) را طوری برای متن انتخاب یا تهیه کند که با نیازها و محدودیتهای نشر (مثلاً با بودجه، زمانبندی، شکل، و نوع رسانه) سازگار باشند.
ب.11. مطالب مرجع و تکمیلی (مانند واژهنامه، یادداشتهای توضیحی انتهایی و پیوندهای اینترنتی) را تعیین یا تهیه کند.
ب.12. در صورت نیاز، مطالب تکمیلیِ کامل و دقیق (مانند فایل صوتی و تصویری، صفحههای بازشونده، فهرستِ اختصاصی ناشر از عوامل تولید و صفحات پیش و پس از متن) برای متن تهیه کند.
ب.13. تشخیص دهد کجای متن اجازه (مثلاً برای نقلقولها، عناصر دیداری و فایلهای صوتی) لازم دارد. در صورت نیاز، این اجازهها را بگیرد و یا مراتب را برای پیگیری به اطلاع شخص مربوط برساند.
برقراری ارتباط
ب.14. با نویسنده یا ناظر پروژه ارتباطی شفاف و مدبّرانه برقرار کند، تا با هم ساختار متن را تعیین کنند، از آنها بخواهد در مواردی معنای متن را روشن و شفاف کنند، یا دربارۀ تغییرات وسیع ویرایشی با هم مذاکره کنند.
ج. استانداردهای ویرایش سبکی
هدفِ ویرایش سبکی شفافسازیِ معنا، حصول اطمینان از یکدستی و روانی، و پالایش زبان متن است. این نوع ویرایش بیش از آنکه مرحلهای جداگانه در ویرایش به حساب آید، اغلب قسمتی از ویرایش ساختاری یا فنی است.
ویراستار سبکیِ قابل بهخوبی بر بخش الف: مبانی ویرایش تسلط دارد و واجد شرایط زیر نیز هست.
وضوح معنا
ج.1. ساختار پاراگرافها را برای بهتر رساندن معنا بهترکند (مثلاً پاراگرافهای طولانی یا پیچیده را به پاراگرافهای سادهتر بشکند، طول پاراگرافها را با توجه به نوع رسانه و مخاطب تنظیم کند و حواسش باشد که پارگرافها جملۀ آغازین روشنی داشته باشند که ایدۀ اصلی هر پاراگراف را شرح میدهد).
ج.2. ساختار جملهها را طوری تغییر دهد که معنا را بهتر برسانند (مثلاً جملههای طولانی یا پیچیده را به جملههای سادهتر بشکند، از ساختارهای فرعی برای مفاهیم فرعی استفاده کند، در بیشترِ جاها از وجه معلوم به جای وجه مجهول استفاده کند، به جای جملاتی که ساختار منفی دارند از جملات با ساختار مثبت استفاده کند و جملات شبیه متوالی با ساختار غیرمشابه را به جملاتی با ساختار مشابه تبدیل کند).
ج.3. در صورت لزوم، کلمات بهتری انتخاب کند که معنا را بهتر برسانند (مثلاً از کلمات دقیق و عینی به جای کلمات کلّی و انتزاعی استفاده کند، تتابع اضافات را بازنویسی و کاربُردِ نادرست فعل، صفت، یا قید به جای اسم را اصلاح و کلیشهها و بهگوییها را حذف کند).
ج.4. جملهها، پاراگرافها و قطعاتی از متن را برای برطرف کردن ابهامها وارسی کند، و به فراخور متن مطمئن شود که متن پیوستگیِ منطقی دارد و معنا یا مقصود نویسنده بهروشنی بیان شده است.
ج.5. در جاهای لازم فقط تغییراتی را اعمال کند که برای بهبود و قابلفهمتر کردنِ جمله، پاراگراف یا قطعهای از متن، و حفظِ صدای نویسنده لازم است.
ج.6. مطمئن شود همۀ جدولها و عناصر دیداری و شنیداری واضحاند و معنای خواسته شده را انتقال میدهند.
یکدستی و روانی
ج.7. اطمینان حاصل کند ارتباط بین جملهها و پاراگرافها خوب و درست برقرار شده و یکدستیِ کل متن را تأمین میکند.
ج.8. در صورت لزوم ترتیب عناصر متن را جابهجا کند تا متن یکدست شود (مثلاً جملههای پاراگراف، ترتیب مواردی که زیر هم فهرست شدهاند و بخشهای تارنما را جابهجا کند).
ج.9. طول و ساختار جملهها و پاراگرافها را متناسب با مخاطب و نوع رسانه تنظیم کند، طوری که متن خوشخوان، روان و گیرا یا منسجم شود.
زبان
ج.10. سطح زبان و خوانش مناسب برای مخاطب، نوع رسانه و هدفِ مفروض را تعیین و چنان ویرایش کند که منجر به ایجاد یا حفظ آن سطح زبانی شود (مثلاً با ترجمه اصطلاحاتِ تخصصی به عبارات قابلفهم، استفاده از واژگانی متناسب با مطلب و شکستن جملههای طولانی یا پیچیده به جملههای سادهتر).
ج.11. آهنگِ کلام، حال روحی، سبک و صدای نویسنده یا میزانِ رسمی بودن زبان متن را متناسب با محتوا و مخاطب، نوع رسانه و هدف مفروض ایجاد، حفظ یا تقویت کند (مثلاً گیراتر یا بامزهتر کردنِ متن).
ج.12. لفاظیها را حذف کند (مثلاً موارد حشو، عباراتِ بیمعنی و حروف تعریف زائد را حذف کند).
برقراری ارتباط
ج.13. در ویرایش بر روی رایانه، برای نمایش یا پیگیری ویرایشهای انجام شده، از نظامی که بر سر آن توافق شده (مانند دکمۀ «پیگیریِ تغییرات» در نرمافزار وُرد، ابزارهای نشانهگذاری در فایل پیدیاف یا نظامهای مدیریت تجدیدنظر) استفاده کند.
در ویرایش بر روی کاغذ، واضح نشانهگذاری کند و از نشانههای ویرایشیِ استاندارد استفاده کند، مگر آنکه توافق شده باشد از نظام نشانهگذاری دیگری استفاده شود.
ج.14. با استفاده از شمّ خود تصمیم بگیرد چه وقت باید نکتهای را بپرسد و چه وقت باید مسئله را بیمشورت با دیگران حلوفصل کند.
ج.15. بهوضوح و با تدبیر از نویسنده بخواهد معنا و مقصود خود را روشن کند، در صورت لزوم دلایل تغییرات را برای او توضیح دهد، تغییرات بزرگ ویرایشی پیشنهاد دهد و بر سر این تغییرات با نویسنده مذاکره کند.
د. استانداردهای ویرایش صوری (فنی)
هدفِ ویرایش صوری حصول اطمینان از صحت، دقت، انسجام و کامل بودنِ متن است.
ویراستار صوریِ قابل بهخوبی بر بخش الف: مبانی ویرایش تسلط دارد و واجد شرایط زیر نیز هست.
صحت
د.1. دستور زبان انگلیسی را بداند و خطاهای دستوری را اصلاح کند (مثلاً عدم تطبیق فاعل با فعل، جابهجاییِ توصیفکنندهها و استفادۀ نادرست از ضمایرِ).
د.2. قواعد بهکاربردنِ علائم سجاوندی را بداند و خطاها را اصلاح کند (مثلاً کاربرد نادرست ویرگول برای وصل کردنِ عبارتهای مستقل، علامت دونقطۀ نابجا و آپوستروفهای نادرست). بداند چه وقت میتوان استثنا قائل شد (مثلاً در داستان یا نسخههای تبلیغاتی کتاب).
د.3. غلطهای املائی را اصلاح کند (مثلاً غلطهای تایپی و خطاهایی ناشی از واژگان همآوا یا واژگانی که شبیه هم تلفظ میشوند).
د.4. خطاهای کاربردی کلمات را اصلاح کند (مثلاً کلماتی که عموماً با یکدیگر اشتباه گرفته میشوند مانند دلالت داشتن/استنباط کردن؛ عبارات و اصطلاحات نادرست مانند hone in).
دقت
د.5. با استفاده از روشها و ابزارهای پژوهشی استاندارد (مثلاً فرهنگهای لغت، اطلسها، ماشینحساب، موتورهای جستوجو)، درستی اطلاعات کلّیای را که باید دقتشان بررسی شود تشخیص دهد، و یا خودش اصلاح کند و یا بپرسد (اطلاعاتی مثل جزئیات تاریخی، ترتیب زمانی روایات، محاسبات، نقلقولها و نشانیهای اینترنتی).
د.6. مطالب دیداری (مثلاً برچسبها، ارجاعات متقابل و حرفهای افراد داخل تصاویر) و اطلاعات ساختاری (مانند فهرست مطالب، فهرست انتخاب و پیوندهای اینترنتی موجود در مطالبِ برخط) را بازبینی کند و از دقیق و درست بودن آنها اطمینان حاصل کند یا در صورت نیاز بپرسد.
د.7. در مطالبی حاویِ آمار، ریاضیات و اعداد و ارقام، خطاها را پیدا و آنها را اصلاح کند یا بپرسد (مانند تبدیل نادرست واحدهای متریک به انگلیسی و خطا در جمع کل اعداد در جدولها).
یکدستی
د.8. یک شیوهنامۀ مناسب اختیار کند و به طور یکدست همهجا از همان استفاده کند (مثلاً در موردِ نحوۀ نوشتنِ مخففها، نحوۀ آوردن نوشته و آوردنِ اعداد، املاهای مختلف کلمات (کانادایی/بریتانیایی/آمریکایی) و نحوۀ نوشتن نشانی تارنماها).
د.9. برای دنبالکردنِ سبک شیوهنامۀ ویرایشیِ خاص و اِعمالِ یکدست آن در متن، جدولی برای آن سبک ویرایش تهیه کند یا از جدولهای از پیش آماده استفاده کند.
د.10. روشهای مستندسازیِ منابع را بشناسد (مثلاً فهرست مراجع، پانوشتها و پیوندها) و متناسب با مطلب یا آنچنانکه از او خواسته شده، یک سبک ویرایش (مانند APA یا شیکاگو) را در کل متن رعایت کند.
د.11. عوض شدن یا تغییرات ناخواسته و گیجکنندۀ واژگان تخصصی، منطق و جنبههای فنّی متن (مثلاً استعارهها، توصیفها، املأ، اعداد و مخففها) را تشخیص دهد، اصلاح کند یا بپرسد.
د.12. مطمئن شود همۀ جدولها و عناصر دیداری و چندرسانهای با متنِ اطراف خود تناسب و یکدستی دارد و به صورتِ یکدست در متن آورده شده است (مثلاً شیوۀ آوردن عنوانها و عنوانهای فرعی، زیرنویسها، جدولها، و شمارهگذاریها).
د.13. از مشکلات استفاده از زبانهای دیگر مخصوصاً فرانسوی در متنی به زبان انگلیسی (مثلاً بزرگ نوشتن حرف اول کلمه، ایتالیک/ایرانیک کردن و اِعرابگذاری) آگاه باشد.
کاملبودنِ مطلب
د.14. مطمئن شود متن کامل است و در صورت لزوم در مورد عناصری ازقلمافتاده (مثلاً زیرنویسها و سرخطها، پیوندهای اینترنتی و اطلاعات تماس) بپرسد یا خودش آنها را تهیه کند.
د.15. مواردی که نیاز به دادنِ مرجع دارند (مثلاً نقلقولهای بیمرجع، تعمیمهای بیدلیل در کارهای دانشگاهی، جدولهای بیمرجع) را تشخیص بدهد و در متن نشانهگذاری کند.
د.16. بخشهایی را که نیاز به تقدیر و تشکر از صاحب اثر و اجازۀ بازنشر دارند (مثلاً نقلقولها، عناصر چندرسانهای و دیداری) مشخص کند و در صورت لزوم، تقدیر و تشکرها را بنویسد و اجازهها را بگیرد، یا این کارها به شخص مناسبی ارجاع دهد.
برقراری ارتباط
د.17. در ویرایش بر روی رایانه، از نظامی که بر سر آن توافق شده (مانند دکمۀ «پیگیریِ تغییرات» در نرمافزار وُرد و ابزارهای نشانهگذاری در فایل پیدیاف) استفاده کند. در ویرایش بر روی کاغذ، واضح نشانهگذاری کند و از نشانههای استاندارد ویرایشِ صوری استاندارد استفاده کند، مگر آنکه توافق شده باشد از نظام نشانهگذاری دیگری استفاده شود.
د.18. با استفاده از شمّ خود، تصمیم بگیرد چه وقت باید مسئلهای را از کسی (مثلاً نویسنده، مشتری و سایر اعضای گروه) بپرسد و چه وقت باید مسائل را بدون مشورت با دیگران حلوفصل کند.
د.19. سؤالات و یادداشتهای خود را با روشنی، انسجام و تدبیر برای شخص مناسب (مثلاً نویسنده، مشتری و سایر اعضای گروه) بنویسد.
هـ . استانداردهای نمونهخوانی
نمونهخوانی عبارت است از بررسی مطلب پس از صفحهبندی یا درآمدن به شکلِ نهایی، به منظور اصلاح خطاهای موجود در بخشهای متنی و دیداری.
نمونهخوانِ قابل علاوه بر تسلط بر بخش الف: مبانی ویرایش، واجد شرایط زیر نیز هست.
موارد کلّی
هـ .1. مزایا و معایب راهبردهای مختلفِ نمونهخوانی (مانند خواندن روی نمایشگر یا روی کاغذ، خواندن دونفره [یا یکنفره] و بزرگنماییِ متن روی نمایشگر) را تشخیص میدهد و راهبرد متناسب با نوع مطلب و اهداف پروژه را در پیش میگیرد.
هـ .2. به برگۀ شیوهنامۀ ویرایش متن خاصِ هر مطلب پایبند است و در صورت لزوم آن را روزآمد میکند. در صورت نبودِ برگۀ شیوهنامه، آن را تهیه و با پیشرفتِ کارِ نمونهخوانی آن را روزآمد میکند.
هـ .3. در دورِ اولِ نمونهخوانی مطلب را کلمه به کلمه میخواند و عناصر دیداری را به فراخورِ کار دقیقاً وارسی میکند، و این عناصر را با نسخۀ پیشین – در صورتِ وجودِ چنین نسخهای – مقایسه میکند.
هـ .4. از خواندنِ کلِ متن در هر دور نمونهخوانی اجتناب میکند (مگر آنکه از او چنین خواسته باشند)، اما مطمئن میشود همۀ تغییراتِ لازم اِعمال شدهاند و این تغییرات مشکلات جدیدی در متن ایجاد نکردهاند (مثلاً شکستنِ سطر یا صفحه، روانیِ متن، عناصر دیداری، فهرست مطالب و نوار راهبری[5] در مرورگرها یا واسطههای رایانهای).
هـ .5. در همۀ مراحل نمونهخوانی، خطاهای فاحش را اصلاح یا علامتگذاری میکند، و درعینحال از ویرایش ساختاری، سبکی یا صوری پرهیز میکند، مگر اینکه اختیار انجام این کار را داشته باشد.
هـ .6. در صورت امکان، مطلب را در قالب همان رسانۀ درنظرگرفتهشده نمونهخوانی میکند.
اصلاحِ خطاها
هـ .7. املأ، دستور زبان و نشانهگذاریِ زبان انگلیسی را بشناسد و خطاهای این حوزهها را در حیطۀ وظایف نمونهخوان اصلاح کند (مثلاً عدم تطبیق فاعل با فعل، جابهجاییِ توصیفکنندهها و استفادۀ نادرست از ضمایر).
هـ .8. مطمئن شود که کل متن و همۀ عناصر آمادۀ صفحهآراییشده در اولین نسخۀ نمونهخوانیشده آمدهاند (مثلاً همۀ پاراگرافها، عناصر دیداری و شنیداری، دیگر عناصر متنی مانند زیرنویسها یا تقدیر و تشکر).
هـ .9. خطاهای تایپی، خطاهای مربوط به قالبِ کلّی اثر، و بینظمیهای متن را علامتگذاری کند و به جاهای مشکلدارترِ آن توجه کند (مثلاً فونتِ اشتباه، سطر بیوه [آخرین سطر پاراگراف که در بالای یک صفحه از متن تنها قرار گرفته] و سطر پاشنه [اولین سطر پاراگراف که در انتهای یک صفحه از متن تنها قرار گرفته]، متنی که زیادی بلند یا زیادی کوتاه است، محل شکستنِ صفحه، اسامی رودخانهها و دریاچهها، لغاتِ غیرانگلیسی و نحوۀ صورتبندی جدولها و شکلها).
هـ .10. یکدستی و دقتِ عناصر درونمتن را وارسی کند و از حصول آن مطمئن شود (مثلاً ارجاعات متقابل، سرصفحه، زیرنویسها، برچسبهای عنوانِ صفحات وب، پیوندهای اینترنتی و اَبَردادهها).
هـ .11. نحوۀ شکستنِ کلمات واژهها در انتهای هر سطر را بررسی و موارد نادرست را علامتگذاری یا تصحیح کند.
هـ .12. ویژگیهای طراحی اثر را درک کند و از رعایت آنها در کل متن اطمینان حاصل کند (مثلاً تراز بودنِ آغاز سطر یا تورفتگیها، اندازهها و نوع حروف عنوانهای اصلی و فرعی، طول سطر، فاصلۀ بین عناصر عمدۀ متن، قواعد، وضوح تصاویر، و چگونگی نمایش پیوندهای اینترنتی).
شمِّ تشخیص
هـ .13. مسائلی که ممکن است بر مراحل بعدیِ تولید اثرگذار باشد تشخیص بدهد و علامتگذاری کند (مثلاً ارجاع متقابل با استفاده از شمارۀ صفحه، جانماییِ عناصر دیداری، تغییراتی که موجب تغییر صفحهبندی میشوند، فهرست راهنما، یا راهبری در وب).
هـ .14. در صورتِ اجازهداشتن، نایکدستیهای متن را وارسی و آنها را تصحیح کند (مثلاً املای کلمات، علائم سجاوندی، اطلاعات، عناصر دیداری، عناصر راهبری در محیط رایانه و وب، اَبَردادهها و سایر مطالبی که ممکن است در تارنمای منتشر شده دیده نشود). برای تعیین میزان نیاز به چنین پرسشها و اصلاحاتی از شمِّ ویراستارانۀ خود استفاده کند.
هـ .15. اصلاحات نویسنده یا دیگران را با ظرافت و با استفاده از شمِّ تشخیص خود وارد متن کند. در مواردی که نظر این افراد با هم تعارض دارد، از شمِّ خود برای اِعمال اصلاحات مناسب کمک بگیرد.
هـ .16. در هر مرحله از نمونهخوانی، با توجه به فرایند تولید، زمانبندی، نوع رسانه، کیفیت مطلوب و نوع نشر، از میان گزینههای مختلف کمهزینهترین و یا ضروریترین تغییرات را انتخاب کند (مثلاً اطلاعات تماس حتماً میبایست اصلاح شوند، اما نایکدستی در نحوۀ شروع کلمات با حروف بزرگ قابلاغماض است).
برقراری ارتباط
هـ .17. در ویرایش بر روی رایانه، از نظامی که بر سر آن توافق شده (مانند ابزارهای نشانهگذاری در فایل پیدیاف) استفاده کند. در ویرایش بر روی کاغذ، واضح نشانهگذاری کند و از نشانههای استاندارد ویرایشِ صوری استاندارد استفاده کند، مگر آنکه توافق شده باشد از نظام نشانهگذاری دیگری استفاده شود.
هـ .18. بسته به نیاز، برای روشن شدنِ گردش کار، توصیههایی با جزئیاتِ بیشتر به فرد مناسب (مثلاً طراح یا ناظرِ پروژه) منتقل کند.
هـ .19. اگر از وی خواسته شود، میان خطاهای چاپکننده، طراح یا برنامهنویس و نیز میان تغییرات نویسنده و ویراستار تمایز قائل شود و آنها را با علائم متفاوتی نشانهگذاری کند.
[1] . متن حاضر آخرین ویراست «استانداردهای ویرایش حرفهای»انجمن ویراستاران کانادا است.
[2]. Acrobat
[3]. InDesign
[4]. LaTeX
[5]. navigation bar
این یادداشت در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.