حاشیه های سیاسی یک حرف اضافه در زبان روسی
محسن شجاعی*
حاشیه های سیاسی یک حرف اضافه در زبان روسی
یکی از دشواریهایی که هر آموزندۀ زبان روسی در نخستین درسها با آن روبهرو میشود، کاربرد درست و بجای یکی از دو حرف اضافۀ V (در خط روسی: В) و Na (در خط روسی: На) است. هر دوی آنها هم معنای «در» میدهند (حالت جایگاهی: «در جایی») و هم معنای «به» (حالت جهتی: «به جایی»).
مشکل آنجا پدیدار میشود که با بعضی اسمها V به کار میرود و با برخی دیگر Na؛ تاکنون قاعدۀ روشن و مشخّصی هم برای انتخاب درستِ یکی از آن دو هنگام کاربرد با اسمهای گوناگون یافت نشده است[1].
مثلاً برای بیان «در مدرسه» و یا «به مدرسه» فقط از حرف اضافۀ V استفاده میشود و برای گفتنِ «در دانشکده» یا «به دانشکده» باید Na به کار برود. زبانآموز هم باید این را به یاد بسپارد که با هر اسم کدام یک از این دو استفاده میشود.
همین مشکل در مورد نامِ کشورها و مناطق جغرافیایی نیز وجود دارد. هرچند برای عمدۀ کشورها حرف اضافۀ V استفاده میشود، اما مثلاً در مورد کشور قبرس و یا فیلیپین Na به کار میرود (Na Kipre, Filippinakh Na).
ممکن است گفته شود چون این دو کشور جزیره هستند، برای آنها حرف اضافۀ Na به کار میرود، اما بیدرنگ شبهجزیرۀ کریمه به یاد میآید و یا کشور انگلستان که جزیرۀ کامل است و برای هر دوی آنها V استفاده میشود (V Krymu, V Anglii).
رشتۀ این سردرگمی همچنان دراز است: برای مناطق کوهستانی و مرتفع کدام حرف اضافه را باید به کار برد؟ چرا در زبان روسی برای گفتنِ «در قفقاز» میگویند: Na Kavkaze، اما در صحبت از کوهستان آلپ از صورتِ V Al’pakh استفاده میشود؟
منظور از توضیحات و نمونههای بالا روشن ساختنِ این نکته است که قاعدۀ خاصّی برای کاربرد این دو حرف اضافه وجود ندارد و تنها سنّت زبانی است که تعیین میکند با کدام اسم کدامیک از آن دو باید به کار رود.
اما ارتباط سیاست با این دو حرف اضافه در آنجاست که بر پایۀ همان سنّت زبانی در زبان روسی برای کشور اوکراین حرف اضافۀ Na به کار میرود که اوکراینیها به دلایلی که در زیر خواهد آمد، آن را خوشایند نمیدانند و در دو سه دهۀ گذشته باعث بحثوجدلهای بسیار در میان روسها و اوکراینیها شده است.
ممکن است افراد ناآشنا با وضعیت این دو کشور بپرسند که دلیل مخالفت اوکراینیها با یک حرف اضافه در یک زبانِ دیگر چیست؟
پاسخ آن است که زبان روسی در اوکراین یک زبان «دیگر» و بیگانه به شمار نمیآید؛ جدا از نزدیکیِ بسیار زیادِ زبانهای روسی و اوکراینی به یکدیگر، زبان روسی برای بخش نهچندان کوچکی از مردم اوکراین زبان مادری است و اوکراینیها عموماً یا بر زبان روسی کاملاً مسلّطند و یا دستکم آن را خوب میفهمند.
اکنونکه دانستیم حسّاسیت اوکراینیها به این حرف اضافۀ روسی به دلیل رواج زبان روسی در آن کشور است، ببینیم چرا در اوکراین ترجیح میدهند همراه با نام کشورشان از حرف اضافۀ V به جای Na استفاده شود.
در سالهای 1384-1387 که در مسکو به سر میبردم، در سایتها و روزنامهها شاهد درگرفتنِ گاه و بیگاهِ این بحث بودم.
چند باری هم از دوستان روس علّت به کار بردن حرف اضافۀ Na برای اوکراین را پرسیدم، پاسخِ تقریباً همۀ آنها این بود که Ukraina (نام کشور اوکراین در زبان روسی) همریشه با واژۀ okraina است که معنی «لبه»، «مرز» و مانند اینها را میرساند، و چون برای okraina حرف اضافۀ Na به کار میرود، برای Ukraina نیز Na به کار میبریم، و بعد هم میافزودند که اوکراین همیشه مرز و لبۀ نهایی امپراتوری روسیه بوده است، ازاینرو همان حرف اضافهای را که برای «مرز» و «لبه» به کار میبریم، برای اوکراین هم استفاده میکنیم؛ استدلالی که روشن است امروزه نمیتواند خوشایند اوکراینیها باشد.
توضیح آنکه مطابق آنچه در فرهنگ ریشهشناختی زبان روسیِ فاسمر (چاپ اول به آلمانی در نیمۀ سدۀ گذشته) و نیز در فرهنگ زبان روسیِ دال (چاپ اول در نیمۀ دوم سدۀ نوزدهم) آمده، خودِ واژۀ Ukraina نیز معنای «مرز»، «ناحیۀ مرزی» و مانند اینها را میرسانده است؛ اما به نظر اوکراینیها اکنون با استقلال کامل اوکراین به کار بردنِ حرف اضافهای که عمدتاً برای ناحیهها و مناطق داخلی کشورها استفاده میشود (یعنی همان حرف اضافۀ سنّتیِ Na) برای اوکراین درست نیست.
از سوی دیگر برخی دانشگاهیان و کسانی که میخواهند از موضعی صرفاً «زبانشناسانه» اظهار نظر کنند، منکر ماهیت سیاسی این بحث میشوند، مانند یوری پروخاروف، رئیس پیشین انستیتوی دولتی زبان روسی پوشکین در مسکو، که در مصاحبهاش با سایت «Gazeta.ru» بر این نکته پای میفشارد[2]؛ اما در ردّ گفتههای همفکران او نمونه کم نیست؛ مثلاً با آوردن نمونههای روشن نشان داده میشود که هرگاه در اوکراین دولتی طرفدار روسیه بر سر کار بوده، حتّی در اسناد رسمیِ روسیه حرف اضافۀ V نیز به کار رفته است، اما هرگاه دولتی طرفدار غرب و متمایل به دوری از روسیه قدرت را در کییِف در دست داشته، در اسناد و گفتارهای رسمیِ روسیه بسامد کاربرد حرف اضافۀ Na بالا رفته است!
ظاهراً در برهههایی خاص دولتمردان روس گویی بهعمد و برای به رخ کشیدنِ «حاشیهای» بودنِ اوکراین از حرف اضافۀ Na استفاده میکنند.
نمونۀ جالب در این مورد فرمانهای انتصاب سفرای روسیه در اوکراین است، در سالهای 1992 (فرمان شمارۀ 140)، 1996 (دو بار، فرمانهای شمارۀ 773 و 774)، 1999 (فرمان شمارۀ 1007)، 2001 (فرمان شمارۀ 573) و 2003 (فرمان شمارۀ 34-rp) این سفرا سفیر تامالاختیار و فوقالعادۀ فدراسیون روسیه «در» اوکراین نامیده میشدند و برای «در» در همۀ آنها حرف اضافۀ V که مطلوب اوکراینیهاست، به کار رفته است؛ در مارس سال 2009 نیز در فرمان اعطای نشان «خدمت به میهن» به ویکتور چرنومیردین، که آن هنگام سفیر روسیه در اوکراین بود (فرمان شمارۀ 234)، باز از حرف اضافۀ V استفاده شده است، اما تنها چند ماه بعد، در اوت همان سال در فرمان انتصاب میخائیل زورابوف به سمت سفیر در اوکراین، از حرف اضافۀ Na استفاده شده است (فرمان شمارۀ 937)[3].
درواقع دمیتری مدوِدیِف، رئیسجمهور آن هنگامِ روسیه، میخواسته بدین شکل نارضایتی خود را از اوضاع در اوکراین نشان دهد، زیرا ویکتور یوشچنکو، رئیسجمهور طرفدار غرب، بر سر کار بود و در مسئلۀ انتقال گاز به اروپا مجادلاتی میان دو کشور جریان داشت.
در این دو سه دهه بحثهای گاه داغ و گاه مسالمتجویانه میان طرفداران کاربرد هر یک از این دو حرف اضافه برای کشور اوکراین در جریان بوده است.
بسیاری به متون ادبیِ نویسندگان و شاعرانِ هر دو کشور ارجاع میدهند که گرهی از کار نمیگشاید: یکی از شعر تاراس شِفچِنکو، پایهگذار ادبیات نوین اوکراینی در سدۀ نوزدهم، مثال میآورد که در شعر خود دربارۀ آرامگاهش که به زبان اوکراینی هم سروده، «اوکراین» را با حرف اضافۀ Na به کار برده، همان که امروزه خوشایند اوکراینیها نیست[4]؛ دیگری جملهای از داستان «انتقام ترسناک»، نوشتۀ نیکالای گوگول، نویسندۀ پرآوازۀ اوکراینیتبار، نقل میکند که به روسی نوشته شده و در آن برای اوکراین از حرف اضافۀ V استفاده کرده است[5].
امروز در نوشتههای روسیِ مربوط به اوکراین از روی کاربرد یکی از این دو حرف اضافه میتوان موضع نویسنده یا رسانۀ منتشرکنندۀ نوشته را نسبت به اوکراین و رویدادهای جاری در آن حدس زد.
اگر در نوشتهای از حرف اضافۀ V استفاده شود، بهاحتمال فراوان، نویسنده خواهان احترام به استقلال و حاکمیت ملّیِ اوکراین است و چنانچه Na به کار رفته باشد، میتوان گمان برد که نویسنده از طرفداران سیاست کرملین دربارۀ اوکراین به شمار میرود.
نکتۀ جالب دیگر آن است که در بسیاری از منابع و سایتهای روسی که از دیدگاه روسیه دراینباره دفاع میکنند، آمده است که گویا نخستین بار دولت اوکراین در سال 1993 خواستار آن شده تا ازآنپس برای کشور اوکراین بهجای حرف اضافۀ Na که بیشتر برای مناطق داخلی کشورها به کار میرود، از حرف اضافۀ V استفاده شود.
برایم بسیار جالب بود که بدانم این درخواست در کدام منبع رسمی دولت اوکراین آمده است؟ هرچه در منابع روسی جستوجو کردم، پاسخی نیافتم.
با سفارت اوکراین تماس گرفتم، باوجودیکه به روسی صحبت میکردم، مؤدّبانه و باحوصله طرح پرسشم را شنیدند. سپس ضمن ابراز خوشحالی از اینکه به این موضوع پرداختهام، اطمینان دادند که چنین چیزی بههیچروی درست نیست.
از دوستانی که با اهالی اوکراین ارتباط دارند، خواستم تا داستان این درخواست دولت اوکراین را از آنها بپرسند. پرسیدند و پاسخها را برایم فرستادند، همه از چنین درخواستی اظهار بیاطّلاعی کرده بودند.
دوباره به سراغ منابع روسی رفتم. متوجّه شدم که بسیاری از آنها همان سایت معتبر gramota.ru را (که در پانوشت 1 به آن اشاره شده) بهعنوان منبع این خبر معرّفی میکنند.
به سراغ همان صفحۀ مربوط به کاربرد این دو حرف اضافه همراه با نام کشور اوکراین در این سایت رفتم، با این گمان که سایتِ نامبرده این خبر را حتماً از یک منبع اصلی و رسمیِ دولت اوکراین نقل کرده است.
با شگفتی دریافتم که این سایت خبر مورد بحث را از صفحۀ 69 یک فرهنگ درستنویسی زبان روسی چاپ سال 2001 نقل کرده است!
البتّه با این روشِ روسها در رشتۀ تخصّصی خودم پیشتر آشنا بودم؛ اگر در مقاله یا کتابِ یک کارشناس روس نوشتهای یا مطلبی از یک منبع غربی درج شده بود، یافتن نشانیِ آن منبع بسیار دشوار بود، زیرا هر نویسندۀ روس به جای ارجاع دقیق به منبع آن مطلب، از قول یک نویسندۀ روسِ دیگر به آن مطلبِ غربی ارجاع میداد.
باری، شروع به جستوجو برای یافتن آن فرهنگِ درستنویسی نمودم که سه نویسندۀ آن ظاهراً از دستورنویسان تجویزگرای زبان روسی هستند.
متن کتاب را با کمک یکی از همکاران روس یافتم. نتیجه؟ در این کتاب/ فرهنگ برای مطلبی با این درجه از اهمیت هیچ ارجاعی به منبع اصلی داده نشده بود!
اما دیگر منابع و سایتهای روسی نوشتۀ این کتاب را همچون وحی مُنزل پذیرفته و همهجا آن را بهعنوان دلیلی بر سیاسی کردنِ کاربرد یک حرف اضافه به خواست دولت اوکراین بارها و بارها نقل کردهاند.
این روزها و در کشاکش «عملیات ویژۀ»! روسیه در اوکراین دقّت در کاربرد یکی از این دو حرف اضافه شدّت و حدّت بیشتری یافته است.
اکنون در مصاحبهها و گفتارهای پخششده از رسانههای روسزبان برخی گویندگان بسته به دیدگاه سیاسیشان دربارۀ اوکراین حرف اضافۀ برگزیدۀ خود را حتّی بهعمد با تأکید و روشنی بیشتری تلفّظ میکنند تا گویای تأکیدی باشد بر موضعشان نسبت به رویدادهای جاری در اوکراین.
* استادیار دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال
[1]. این البتّه جدا از قاعدهای است که بر پایۀ آن برای بیان قرار داشتنِ چیزی بر روی چیز دیگری از Na و برای بیان قرار داشتنِ چیزی درون چیز دیگر از V استفاده میشود.
قاعدۀ یادشده بیرون از چهارچوب بحث ماست. مراجعه به «سنّت زبانی» برای تعیین کاربرد این دو حرفاضافه روش توصیهشده از سوی سایت gramota.ru نیز هست که مرجع معتبر پاسخگویی به پرسشهای مربوط به قواعد و کاربرد زبان روسی است:
http://new.gramota.ru/spravka//buro/hot10/
[2]. https://www.gazeta.ru/science/2014/03/22_a_5958681.shtml
[3]. متن این فرمانها در وبگاه رسمی کاخ کرملین با نشانی زیر در دسترس است: (تاریخ آخرین مشاهده: 30/3/1401)
https://www.kremlin.ru/acts/bank/
[4]. اشاره است به این شعر: … На Вкраїні милій… Як умру, то поховайте «آنگاه که جان سپردم، در اوکراین مهربان به خاکم بسپارید».
[5]. جملهای که میگوید: Порядку нет в Украине «نظمی در اوکراین نیست».
این مقاله در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.