اتحاد در نشر

اتحاد در نشر

چاپ یک روزنامه با چندین امتیاز

(بهمن 1329- خرداد 1332)

ناصرالدین پروین

درآمد

انفجار مطبوعاتی. از یورش متفقین تا کودتای 1332، ایران انفجار مطبوعاتی بی‌مانندی را شاهد بود. البته در مدتی کوتاه از سال آخر زمامداری مصدق، لایحۀ قانونی او سروسامانی به روند صدور امتیاز روزنامه و مجله داد.

پیش از آن، به هر صاحب سودایی، حتی بی‌سوادان، اجازه می‌دادند با رعایت کمترین الزام، به نشر روزنامه دست یازند؛ حال‌آنکه انتشار روزنامه، سرمایۀ مادّی و معنوی می‌خواست و از سوی دیگر، دستگاهِ به‌ظاهر موقتِ «فرمانداری نظامی» پشت‌گرم به مادۀ 8 قانونش، مزاحم روزنامه و روزنامه‌نگار بود.

ازاین‌روست که اکثریت صاحبان امتیاز نتوانستند بیش از ده شماره از روزنامۀ خود نشر دهند؛ بلکه، در میان همین گروه هم، روزنامه‌هایی که پس از یک تا دو شماره تن به خاموشی دادند، اکثریت داشتند. ازاین‌رو، یک‌رشته روش‌هایی ظهور کرد که کم‌سابقه یا بی‌سابقه بودند.

انبوهیِ امتیازها، انگیزه‌های گوناگون داشت: «ذخیرۀ امتیاز» برای روز مبادا، یعنی پیش‌بینی توقیف یا اختلاف‌نظر که راه‌حلش یافتن «جایگزین» و حتی «جانشین» روزنامۀ از دور خارج شده بود.

به‌ویژه حزب توده این روش را در پیش گرفت. انگیزۀ دیگر، خواست یک فرد یا یک گروه بسیار کوچک برای آزمودن بخت خود در میدان رقابت سیاسی و اجتماعی بود. عده‌ای هم با کرایه دادن امتیاز روزنامه، گذران زندگی می‌کردند. ازاین‌رو، نام شمار بزرگی از روزنامه‌ها را در فهرست‌ها می‌بینیم که هرگز به صورت مستقل انتشار نیافته‌اند.

اتحاد در نشر. یکی از تازه‌ترین شگردها، نشر واحد با استفاده از امتیازهای متعدد بود: از بهمن 1329 تا خرداد 1332، روزنامه‌هایی «شریکی» (9 تشکل یا گروه) در تهران و یک مورد در یزد انتشار یافتند. البته، پیش از سلطنت رضاشاه، برخی از روزنامه‌ها، میزبانِ سرلوحه و متن روزنامه‌ای دیگر می‌شدند.

این‌گونه نشریه‌ها را «روزنامه‌های دوقلو» نامیده‌ام. در سال‌های موردنظر هم دو نمونه از آن دیده شد، اما «نشر واحد» مقولۀ دیگری است که به سه صورت انجام می‌گرفت:

– روزنامۀ واحدی که در سرلوحه‌اش نام همۀ روزنامه‌های «شریک» آمده است.

– روزنامۀ واحدی با ذکر پیوند با یک تشکل مطبوعاتی، در هر شماره به نام یکی از «شریکان» منتشر می‌شد. در این صورت، نام صاحب‌امتیاز آن روزنامه به عنوان صاحب‌امتیاز و نام دو تن دیگر از امتیازداران به عنوان مدیر یا سردبیر به چاپ می‌رسید.

– روزنامۀ واحدی که یک نام مشخص داشت و تنها نام دست‌اندرکاران واقعی که عبارت از مدیر و سردبیر و مدیر داخلی هستند، به‌علاوۀ نام روزنامه‌های «شریک» در آن دیده می‌شود. این روش، خاص دو گروهی است که از روزنامه‌های کارکنان راه‌آهن (- دومین کارفرمای ایرانِ آن روزگار) تشکیل شدند.

هدف از اتحاد در نشر. نشان دادن همبستگی برای افزایش وزنۀ سیاسی- اجتماعی می‌تواند نخستین هدف نشر متحد تلقی شود. هدف دوم، «ادامۀ انتشار» است.

بدین معنا که پس از یک مهلت قانونی، چاپ نشدن روزنامه یا مجله یا وجود وقفه‌ای درازمدت، امتیاز را باطل می‌ساخت و می‌شد چندی به نشر متحد دل خوش کرد تا فرصت‌های مناسب‌تری پیش آیند. هدف سوم، در پیوند با ناتوانی قلمی یا مالی کسانی بود که در پی نامبرداری و سری توی سرها داشتن بودند.

روزنامه‌هایی که منتشر «شدند» و «نشدند». شایسته است عنوان‌های هرگز مستقل نشر ناشده را از شمار کل عنوان‌ها حذف کنیم. محققان تاریخ روزنامه‌نگاری و فهرست‌نویسان کتابخانه‌ها می‌توانند پس از ذکر نامشان، آن‌ها را به روزنامۀ واحد ارجاع دهند.

بررسی ما نشان می‌دهد 29 عنوان را می‌توان «چاپ نشده» به صورت مستقل تلقی کرد یا معرفی‌شان را به شرح روزنامۀ واحد وانهاد:

آفرینش، احساسات، استقلال ما، اطلاعات شرق، انقلاب ملّت، پرتو طهران، پیام تبرستان، پیام خلق، پیشرفت ملّت، تحولات جهان، تراوش، پیکار خلق، جنگ قلم، حرکت ملّی، خجند، رستگار، رشد ملّی، ژرفا، سعید، شرق کهن، شریف ایران، شهرآرا، عدم، عزم، کوکب آسیا، نادر شرق، ندای ایران‌زمین، هوده.

تاریخچه

اتحاد مثلث. در فاصلۀ بهمن 1329 و آذر 1330، سه روزنامۀ هفتگیِ بامداد تهران، خدنگ و وحدت ما به هم پیوستند و با هر سه نام روزنامۀ واحدی انتشار دادند که به نام «اتحاد مثلث» شهرت یافت.

پس از آن هم روزنامۀ خدنگ تا شهریور 1333 خود را «ارگان اتحاد مثلث» معرفی می‌کرد و از آن دیگران خبری نبود. وحدت ما، خلاف دو روزنامۀ دیگر، به صورت مستقل انتشار نیافته است. اتحاد مثلث هوادار راست سنّتی بود و با نهضت ملّی مخالفت می‌ورزید.

هیئت روزنامه‌نگاران متحد. این تشکل از تیر 1330 شکل گرفت و تا آذر همان سال فعالیت داشت. «هیئت»، مرکب از هفت روزنامه بود: پرتو ایران، پرتو جهان، پهلوان، سحرگاه، صبح روشن، مرد میدان، نهال امید.

هر هفته، شماره‌ای به نام یکی از آن هفت متحد انتشار می‌یافت؛ اما همۀ آن‌ها پیش یا بعد از اتحاد، شماره‌های مستقلی داشته‌اند. این گروه هم از مخالفان نهضت ملّی و دولت مصدق بنیاد یافته بود.

سازمان نامه‌نگاران. در سازمان نامه‌نگاران، روزنامه‌های پیام، رستگار، رشد ملّی و عزم شریک بودند. روزنامۀ واحد، به صورت هفتگی از امرداد تا آبان 1330 به چاپ رسید.

پیام به صورت مستقل نیز انتشار یافته است؛ اما سه روزنامۀ دیگر، تنها بدین‌صورت عرض وجود کرده‌اند. به نظر می‌رسد عسکر حقوقی، صاحب‌امتیاز رشد ملّی، گردانندۀ اصلی بوده است.

وی بعدها به استادی دانشگاه تهران رسید. ازآن‌رو که حقوقی اهل بابل بود، به مازندران توجه خاص نشان می‌دادند. روزنامه، خبرها و گزارش‌های مملکتی را با گرایش ضمنی به راست سنّتی چاپ می‌کرد.

جبهۀ روزنامه‌نگاران مبارز راه‌آهن. از شهریور تا دی 1331، صاحبان 16 عنوان، روزنامۀ واحدی به نام همان جبهه منتشر ساختند که بالاترین شمار روزنامه در نشر واحد است: آفرینش، استقلال ما، اطلاعات شرق، افتخار، اهرام، پیام تبرستان، پیام خلق، پیکار خلق، تراوش، شاهد ما، شرق کهن، شریف ایران، عدم، عقاب شرق، نبرد پاک، هوده.

اما  افتخار، اهرام، تراوش، شاهد ما، عقاب شرق و نبرد پاک، به صورت مستقل نیز انتشار یافته‌اند. جبهۀ روزنامه‌نگاران مبارز راه‌آهن به دست راستی‌های هوادار دربار متمایل بود و خبرها و گزارش‌های مملکتی را به بهانۀ حمایت از کارکنان راه‌آهن از این دید عرضه می‌داشت.

گروه جراید فداکار. این گروه که از شش امتیاز روزنامه تشکیل یافته بود، روزنامه‌ای هفتگی از آذر تا بهمن 1330 منتشر ساخته است. هر شماره، با امتیاز یکی از آن روزنامه‌ها درمی‌آمد و سرلوحه هم، نام روزنامه‌های شریک به چاپ می‌رسید:  خجند، ژرفا، سعید، شهرآرا. مردم کرمان، نادر شرق.

بازتاب این شراکت در منابع ما گمراه‌کننده است؛ زیرا از آن‌ها به نام هریک از امتیازها، فداکار، گروه جراید فداکار یاد کرده‌اند. همه یا اکثر صاحب‌امتیازان گروه جراید فداکار کرمانی بودند و به جبهۀ ملی، به‌ویژه دکتر بقایی گرایش نشان دادند. پایان انتشار هم با پایان همکاری بقایی با مصدق هم‌زمان بود.

پرتو طهران، تصفیه، شهداد. سه روزنامۀ پرتو طهران، تصفیه و شهداد، نسخۀ هفتگی مشترکی را با آوردن هر سه نام در سرلوحه، در دی و بهمن 1330 منتشر ساختند.

روزنامۀ تصفیه به صورت مستقل نیز درآمد؛ ولی دو روزنامۀ دیگر تنها بدین‌صورت انتشار یافته‌اند. هریک از صاحبان امتیاز، یکی از سمت‌های معمول را در نشر واحد بر عهده داشت: مدیرمسئول، سردبیر، مدیر داخلی. این روزنامۀ شریکی خبر و مقالۀ انتقادی در بر دارد و گرایش خاصی را نشان نمی‌دهد.

جبهۀ موتلفۀ مطبوعات ملّی یزد. روزنامۀ جبهۀ موتلفۀ مطبوعات ملّی، با همبستگی روزنامه‌های حمل‌ونقل، ملک، صدای یزد، رزمِ جوانان و عدالت یزد در فاصلۀ 22 دی تا 3 بهمن 1330 منتشر شد.

این اتحادیه تنها گروهی است که از پیش، مدّت حیاتش را موقت اعلام کرده است؛ زیرا برای پشتیبانی از نمایندگی دکتر حسن مرشد یزدی نامزد دورۀ هفدهم مجلس شورای ملّی انتشار می‌یافت.

سازمان دفاع مشترک مدافع حقوق ایرانی محروم. از بهمن 1330 تا فروردین 1331 چهار روزنامه‌نگار با استفاده از امتیازهای خود روزنامۀ مشترکی را با نام سازمان دفاع مشترک مدافع حقوق ایرانی محروم در تهران منتشر ساخته‌اند.

روزنامه‌های هموند عبارت بودند از: پیشرفت ملّت، تحولات جهان، جنگ قلم و کوکب آسیا. جنگ قلم تنها عنوانی از عنوان‌های چهارگانه است که پیش‌تر و سپس‌تر هم به چاپ رسید (آبان 1331)؛ اما جایگزین روزنامه‌های توده‌ایِ بسوی آینده و ارزش شد. محتوای روزنامۀ سازمان دفاع مشترک، سیاسی و انتقادی و چپ‌گرا بود.

روزنامه‌نگاران ملّی. روزنامه‌نگاران ملّی عنوان روزنامه‌ای هفتگی است که از آبان 1331 تا خرداد 1332 در تهران از اتحاد 8 تا 11 روزنامه (به مناسبت پیوستن و گسستن) به چاپ رسیده است.

در شماره‌های پسین، «جامعه» را پیش از نام می‌افزودند. روزنامه‌ها عبارت بودند از: آذر باختر، استقلال ما، تراوش، حرکت ملّی، سیاست ملّی، شاهد ما، شاهراه ایران، صدای ملّیون، عقاب شرق، نبرد پاک و هاتف اصفهان. جز استقلال ما و حرکت ملّی، دیگر هموندان این گروه، به صورت مستقل نیز منتشر شده‌اند.

جامعۀ روزنامه‌نگاران ملّی، درواقع ادامه‌دهندۀ یا جانشین جبهۀ روزنامه‌نگاران مبارز راه‌آهن بود که از شهریور تا آبان 1331 انتشار می‌یافت، از آن‌ها، استقلال ما، تراوش، شاهد ما، عقاب شرق و نبرد پاک به جبهۀ جدید پیوستند و بقیه، نو وارد بودند.

می‌توان این اتحاد در نشر را نوعی اتحادیۀ روزنامه‌نگاران با داعیه‌ای فراتر از روزنامه‌نگاری و گرایش‌های معمول معرفی کرد؛ به‌ویژه ازآن‌رو که شش مورد کلّی را به‌عنوان «هدف» برشمرده است:

1. ترویج دین مبین اسلام بر اساس قرآن مجید؛
2. حفظ آزادی و استقلال مملکت بر اساس قوانین مشروطه؛
3. مبارزۀ شدید با عناصر بیگانه، به‌خصوص مزدوران سرسپرده؛
4. مبارزه با فساد و تصفیۀ دستگاه اداری کشور و مبارزه با سارقین اجتماعی و طرد اشخاص نالایق از پست‌های حساس و پشتیبانی از اشخاص لایق و پاک‌دامن؛
5. تأمین زندگی و رفاه کارمندان دولت و کارگران؛
6. پشتیبانی و حمایت از ارتش ملّی ایران.[1]

«مدیر داخلی» این روزنامه، محسن صالحی نام داشت. وی در شمارۀ دوم نوشت که شمار هموندان 14 است؛ اما ما تنها 10 عنوان را شناسایی کرده‌ایم.

صالحی، می‌افزاید: «هرگونه مقاله یا نامۀ وارده‌ای، پس‌ از اینکه به نظر کلیۀ اعضای مؤسس رسید [و] چنانچه اکثریت با آن موافقت نمود، برای چاپ ارسال می‌گردد و نظر هیچ‌یک پس از تصویب، در جلوگیری از درج آن مؤثر نخواهد بود.»

در خبری مربوط به دستگیری او که پس از توطئۀ 9 اسفند 1331 علیه مصدق به چاپ رسیده، مجید قوامی شیرازی صاحب‌امتیاز عقاب شرق را «رئیس جامعۀ روزنامه‌نگاران ملّی» معرفی کرده‌اند[2].

این روزنامه، اگرچه در آغاز خود را دوستدار نهضت ملی و دولت مصدق نیز نشان می‌داد، مخالف مصدق و به مناسبت، هوادار شاه و آیت‌الله کاشانی بود.

.[1]  «جامعۀ روزنامه‌نگاران ملّی»، روزنامه‌نگاران ملّی، ش 2، (آبان 1331).

.[2]  «بازداشت رئیس جامعه»، اطلاعات، ش 8133، (13 تیر 1332).

این مقاله در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.