گای لسترنج
(1857-1933)
هیو کندی[1]
بسیاری از بزرگانی که شرح حال آنها در این مجموعه [تاریخ مختصر اوقاف گیب و امنای آن] آمده است بهعنوان پیشگامِ تحقیقاتی از این دست مورد تمجید و ستایش بسیار بودهاند و کتابهایشان موضوع ارجاع و استناد، هر از گاهی نیز بدون تردید، برای پاک کردن زنگارِ محفوظات از نو خوانده میشوند.
ولی من آثار گای لسترنج را در هر سیر و سفر معنوی به خاورمیانهٔ اسلامیِ پیشامدرن، همواره به همراه دارم. فلسطین در دورهٔ مسلمانها[2]، سرزمینهای خلافت شرقی[3] و بغداد در دورهٔ خلافت عباسی[4]– اگر بخواهم فقط به سه نمونه از این آثار اشاره کنم- همه ازجمله کتابهایی هستند که دوست دارم در دسترسم باشند و هرگاه لازم شد، پشت میز کارم و به نحوی که مختصر تمرکزم به هم نخورد بدانها مراجعه کنم.
اما گای لسترنج هیچگاه به یک موقعیت ثابت آکادمیک دست نیافت و عضو آکادمیای بریتانیا (یا جای دیگر) نبود؛ درواقع اگر از یک اصطلاح از مُد افتاده استفاده کنیم، یک جنتلمن پژوهشگر محسوب میشد.
خانوادهٔ او خاستگاهشان را میتوانستند به دورهٔ فتوحات نورمنها ریشهیابی کنند و نخستین فردی از نیاکان او که نام او بهروشنی در اسناد تاریخی ثبت شده است جان لسترنج نام داشت که در دورهٔ هنری دوم، پیش از 1178 درگذشت. در قرن سیزدهم به املاکی دست یافتند که به «اُلدهال» معروف بود، واقع در هانستَنتون در ساحل شمالی نورفولک.
خانوادهٔ لسترنج بیش از هفت قرن ملکداری میکردند. آنها را میتوان نمونهٔ کلاسیکی از اعیان انگلیسی به شمار آورد، نه هیچگاه لقبی اشرافی یافتند و نه بهاستثنای یک دورۀ کوتاه در قرن هفدهم، در سیاستهای مملکتی صاحب نقش بودند.
آنها را میتوان نمونهٔ کامل طبقۀ دهقان (زمیندار) انگلیسی توصیف کرد که از دیرباز در ولایت خود زندگی میکردند. این نام خانوادگی در طول قرون و اعصار به گونههای مختلف ثبت شده است اما در دورهٔ گای معمولاً لِسترنج نوشته میشد، شکلی که وی همیشه از آن استفاده میکرد.
گای در ژوئیۀ 1854 در هانستَنتون به دنیا آمد. پدرش نقاش تزیینات کلیسایی بود و شهرت چندانی نداشت. هنوز نمونههایی از آثار او را میتوان بر سقف کلیسای جامع ایست آنگلیا در ایلِی دید. مادرش جامِسینا استوارت، اسکاتلندیتبار بود و از اهالی بالادرام در اینوِرنِس شایر.
پدرش در 1862 در چهلوهفتسالگی، هنگامیکه گای فقط هشت سال داشت، درگذشت. در مدرسهٔ کلیفتون بریستول درس خواند و در ادامه و به گونهای که با توجه به علائق بعدیاش بیجا به نظر میآید در کالج کشاورزی سیرِنسِتِر ادامهٔ تحصیل داد. هیچگاه به صورتی رسمی در دانشگاه تحصیل نکرد و به دریافت مدرک هم نایل نیامد.
اگرچه از خاندانی کهن و محترم برخاسته بود اما ثروتی نداشتند و مادرش مانند بسیاری از اعضای خاندانهای نجیب اما فقرزدهٔ بریتانیا در قرون نوزده و بیست به فرانسه مهاجرت کرد که با درآمد متوسطش میتوانست در آنجا به نحوی محترمانه زندگی کند.
این آموزش کموبیش نامتعارف زمینهای شد برای یک رشد و نمو جهانوطن. به نظر میآید به فرانسه آشنایی کامل داشت و با همکاران فرانسوی و هلندیاش نیز روابط بسیار صمیمانهای برقرار کرده بود. هنگامیکه در پاریس نزد مادرش زندگی میکرد با ژولیوس مول (1800-1876) و همسرش آشنا شد.
مول زادهٔ آلمان بود اما در پاریس اقامت گزیده بود. وی شاگرد سیلوستر دُساسی، معروف عربیدانِ صاحبنام آن دوره، بود. همسر ژول مول انگلیسی بود اما از دیرباز در پاریس زندگی میکرد.
دوستان زیادی داشت و منزلش در خیابان بک در محلهٔ معروف فوبور سن ژرمن محل برگزاری یکی از محافل ادبی معروف بود و هیچ بعید نیست که بهواسطهٔ دوستی مادرش با همسر ژول مول به فارسی و عربی علاقهمند شده باشد. مول در کُلِژ دُ فرانس به تدریس فارسی و عربی مشغول شد و ریاست انجمن آسیایی را بر عهده گرفت.
وی همچنین نسخهای از شاهنامه و ترجمهای از آن را به فرانسه منتشر کرد[5] که به نظر میآید گای را ترغیب کرد که فارسی و عربی بیاموزد.
وی هیچگاه به زبانشناس برجستهای در طراز زبانشناسهای بزرگ قرن نوزدهم تبدیل نشد. اگرچه آمال بهمراتب محدودتری داشت اما احتمالاً حاصل کار او را میتوان برای دانشجویان و پژوهشگران این حوزه بهنوعی مفیدتر ارزیابی کرد.
همانگونه که در اواخر عمر نوشت: «اگر قرار است تاریخ مسلمانها به موضوعی جالب و درواقع قابل درک تبدیل گردد، جغرافیای تاریخی شرق نزدیک در قرون میانه باید به نحوی اساسی مورد شناسایی قرار گیرد.
تلاشی اولیه به عمل آوردهام ولی در عین حال اولین نفری هستم که میدانم چه کارهای بیشتر و بهتر از آنچه درمجلّد کنونی ارائه شده است، باید صورت گیرد».[6]
سخنانی بسیار خردمندانه که هنوز هم جای تأمل دارد زیرا تاریخ خاورمیانه در قرون میانه به گونهای تدریس میشود که گویا در عرصهای میگذرد که با جغرافیای امروزی منطقه هیچ ارتباطی ندارد، به همان اندازه محسوس و قابل درک است که ارض میانۀ تالکِین.
با یک چنین شور و شوقی در 1877 به ایران رفت و به مدت سه سال در آنجا بود. متأسفانه از این دوره یادداشتهای روزانه یا خاطراتی باقی نمانده است.
مگر یک نوشتۀ کموبیش غریب؛ ترجمهٔ انگلیسی یک نمایشنامهٔ ایرانی به نام وزیر لنکران.[7] این نمایشنامه در اصل به ترکی و به خامهٔ میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که به فارسی ترجمه شده بود و این از ویژگیهای لسترنج بود که این کار او نیز جنبهای عملی داشته باشد یعنی برای دانشآموزان انگلیسیزبان فارسی، درسنامهای فراهم آورد بهمراتب سرگرمکنندهتر از کتاب مقدس و روزآمدتر از گلستان سعدی _ دو متنی که در آن ایام معمولاً چنین کاربردی داشتند.
این ترجمه یک مجموعه لغات و یادداشتهایی دربارهٔ کاربرد امروزی واژهها نیز به همراه داشت: او در مورد کلمهٔ فراش مینویسد که «در زبان انگلیسی برای خدمتکاری که درعینحال هم “کدبانو” است و هم “جلاد” معادلی وجود ندارد».
هیچوقت این نمایشنامه را نخواندهام و صِرف اینکه هیچگاه برای تدریسِ فارسی به جهان انگلیسیزبان نقشی نداشت، میتواند به این معنا باشد که برای دانشجویانی چون من احتمالاً گلستان مفیدتر بوده است. تنها دفعهای که سعی کرد به ثبت دستاول سفرنامهای اقدام کند در سال 1886 بود که عضو هیئت گُتلیب شوماخر بود و در کتاب عبور از اردُن: شرحی بر اکتشاف و بررسی بخشی از حوران و جولان[8].
بعد از 1886 دو واقعهٔ مهم زندگانی او را دگرگون ساخت، و رویکرد کموبیش سبکسرانهٔ او نسبت به تاریخ خاورمیانه به یک پایبندی جدّی بدل شد که از ماحصل آن هنوز هم بهرهمند هستیم.
نخستین آن ازدواجِ با واندا، دختر ویلیام کارترایت نمایندهٔ پارلمان بود که خانوادهای بسیار سفردیده بود با مجموعهای از دوستان و آشنایان در سراسر جهان.
ویلیام کارترایت ثروتمند بود، یک خانهٔ ییلاقی بزرگ و مِلکی در آینهو واقع در نورثهمپتونشایر داشت. احتمالاً سهم واندا از این ثروت بود که به وی امکان داد خود را وقف تحقیق و بررسی کند، چون هیچ شغل درآمدزایی نداشت.
واقعهٔ دوم انتشار پیدرپی مجموعه کتابهای جغرافیدانهای عرب (Bibliotheca Geographorum Arabicorum) میگل دگواژا، استاد بزرگ عربی در لیدن بود.
کار او با انتشار کتاب المسالک و الممالک استخری در 1870 آغاز شد و در هشت جلد شامل متن، لغتنامه و یادداشت تا 1892 ادامه یافت.[9] بدون اغراق میتوان گفت که این مجموعه در ارائۀ تعریفی از سنّت جغرافیایی عرب سهم بسزایی داشت و لسترنج نیز عمر خود را صرف تعبیر و تفسیر این دادههای جغرافیایی تاریخی کرد.
ترجیح داد به جای ترجمهٔ این دادهها به انگلیسی از آنها برای توصیف مناطق، شهرها و روستاهای گوناگون استفاده کند. بدون مجموعه کتابهای جغرافیدانهای عرب دستاوردهای لسترنج امکانپذیر نبود.
نخستین کتابی که بر اساس این دادهها منتشر کرد، فلسطین در دورهٔ مسلمانها بود که در 1890 از سوی انتشارات دانشگاه کمبریج چاپ شد.
عنوان کتاب دقیق نیست زیرا حوزهای را توصیف میکند که یک سوی آن به مرزهای مصر محدود میشد و دیگری به ارتفاعات تَوروس.
یکی دیگر از ویژگیهای این کتاب، نقطهٔ عزیمت بهکلّی متفاوت آن از انبوه دیگر نوشتههای اروپاییان دربارهٔ فلسطین بود که تقریباً همه بر ادوار کتاب مقدس تأکید داشتند. گای لسترنج بهروشنی نشان داد دورهٔ معمولاً نادیده انگاشتهشدهٔ اسلامی چه مطالب و نکات فراوانی در خود دارد.
لسترنج این کتاب را دو بخش کرد. بخش اول شامل مجموعهای از بررسیهای مختلف دربارهٔ جغرافیای طبیعی این حوزه بر اساس دادههای منابع عربی و پایتختهای محلی مانند بیتالمقدس و دمشق.
در نیمهٔ دوم نیز با نقلقول مستقیم از مراجع اصلی و خوشبختانه با ثبت ضبط عربی اسامی، فهرستی الفبایی از شهرهای کوچکتر و روستاها را ارائه میدهد. فلسطین در دورهٔ مسلمانها یک کتاب مرجع است عاری از هرگونه مباحث و نتیجهگیریهای کلان یا داوریهای اخلاقی.
تماماً بر مجموعهٔ کتابهای جغرافیدانهای عرب استوار بوده و بهاستثنای فرهنگ جغرافیایی بزرگ یاقوت حموی بهندرت از منابع بعد از اواسط قرن یازدهم استفاده میکند.
به نظر میآید با پارهای از دیگر آثار بعدی مانند مقدمهٔ جغرافیایی کتاب بُغیة الطلب فی تاریخ الحلب ابن العدیم آشنایی نداشته یا از آنها استفاده نکرده است.
در این کتاب و دیگر نوشتههایش نیز از آثار جهانگردان غربی که به این خطّه سفر کردهاند استفاده نمیکند و نقلقول نمیآورد. بهرغم یک چنین محدودیتهایی که اعمال میکند فلسطین در دورهٔ مسلمانها کماکان یکی از مراجع اصلی این حوزه است.
دیگر کار اساسی و بعدی او بغداد در دورهٔ خلافت عباسی است. در این کتاب نیز بار دیگر از گرایش اصلی پژوهشگران این موضوع که با استفاده از الواح میخی که بهتازگی کشف رمز شده بودند بر ادوار سومر و بابل تأکید داشتند و البته هر جا که میسر بوده میشد به کتاب مقدس اشاره کرده و ارجاع میدادند اجتناب کرد.
همانند گذشته بر آثار جغرافیدانهای دورهٔ اسلامی و بهویژه یعقوبی و همچنین مقدمهٔ جغرافیایی تاریخ بغداد الخطیب بغدادی تکیه کرد. اما از اشارات جغرافیایی بسیار تاریخ طبری که کار انتشار آن، باز هم به کوشش گواژا در 1901 به پایان رسید، استفادهای نکرد.
احتمالاً میتوان گفت مفیدترین و نوآورانهترین وجه این کتاب نقشههای او از شهر بغداد بود. برای اولین بار پژوهشگری بر آن شده بود دادههای اصلی جغرافیای بغداد را کار کند؛ ارتباط محلات با شهر مدوّر، چگونگی توسعهٔ مناطق شهری به کرانهٔ شرقی دجله و دگرگونیهای شهر تا پیش از حملهٔ مغول در 1285.
البته پژوهشگران بعدی این نقشهها را هر یک به نحوی تعمیم داده و تنظیم کردند اما تمامی این تلاشهای بعدی برای تصور جغرافیای شهری این کلانشهر بر نقشهنگاری لسترنج استوار بوده است ازجمله نقشهای که خودم در اطلس تاریخی اسلام ارائه کردهام.
شاید بهتر آن باشد که کار او را نه یک نقشهٔ جغرافیایی دقیق، بلکه بیشتر با نقشۀ معروف مترو لندن مقایسه کرد که از موقعیت ابنیه و مناطق مختلف نسبت به یکدیگر تصویری به دست میدهد. بهعلاوه نشان میدهد آنکه میگویند لسترنج صرفاً، بدون هیچ خلاقیتی، فقط سرش را پایین انداخته و کارِ گِل میکرد نیز سخنی بیاساس بیش نیست.
در 1905 سرزمینهای خلافت شرقی را منتشر کرد. از جهاتی چند آن را میتوان مکمل فلسطین در دورهٔ مسلمانها دانست؛ کتابی که در آن به ولایات مختلف خلافت از جزیره و بغداد گرفته تا منتهیالیه قلمرو مسلمانها در آسیای میانه پرداخته شدهاست.
آناتولی را نیز در برمیگرفت که حتی از قلمرو سخاوتمندانهای که برای فلسطین در نظر گرفته بود فراتر میرفت. نحوۀ ارائۀ دادهها شده البته بر اساس ترتیبی کاملاً متفاوت بود.
در این کتاب فهرستی جغرافیایی در کار نیست و ولایات مورد بحث، به صورتی منظم، همانگونه که جغرافیدانها به آنها پرداخته بودند، تعریف شدهاند. البته این باعث شده است که کار خوشخوانتر گردد؛ درحالیکه به محلهای مورد بحث ارجاعات دقیق داده شده است اما این به معنای آن نیست که پارهای از روستاهای کوچک از نظر نیفتاده باشند.
از زمان انتشار سرزمینهای خلافت شرقی بدین سو، در مورد مناطقی چون قفقاز که در کنار اسامی موجود در متون تاریخی عربی، ضبطهای متفاوت بسیاری نیز به ارمنی و گرجی وجود داشت، تحقیقات بهمراتب بیشتری صورت گرفته است اما لسترنج بهدرستی قدم بدان راه نگذاشت و به همان ضبط فارسی و عربی اکتفا کرد.
از منابع بعدی استفاده کرد. مخصوصاً فارسنامهٔ بهاصطلاح ابن بلخی و کتاب جغرافیای عصر تیموری به قلم حافظ ابرو. میتوان گفت این بلخی نویسندهای بود مخلوق لسترنج. وی نسخهٔ دستنویس فارسنامه را که فاقد نام نویسنده بود در موزهٔ بریتانیا یافته بود و تنها سرنخی که دربارهٔ نویسنده ملاحظه میشود آن است که نویسنده میگوید پدرش اهل بلخ بود.
لسترنج که این متن را تصحیح و به انگلیسی ترجمه کرد[10]، نویسندهاش را ابن بلخی نام نهاد. این نام گرفت و از آن پس نزد پژوهشگران و فهرستنویسان به همان نام ابن بلخی معروف شد.
در مورد دیگر آثار او نیز که همگی نمونههایی شاخص و متمایز در حوزهٔ تحقیق به شمار میروند، میتوان سخن بسیار گفت ولی ترجمهٔ او از بخش جغرافیایی نزهتالقلوب حمدالله مستوفی دانشنامهپرداز قرن چهاردهم جای توجه و تأکید خاصی دارد. این را نیز در مجموعهٔ اوقاف گیب منتشر کرد.[11] سهم او در این مجموعه بهمراتب بیش از دیگر اعضای هیئت امنا بود.
لسترنج کار خود را فقط به «زبانهای شرقی» محدود نساخت. در سال 1905 مجموعهای از مکاتبات مهم و مفصل را بین اِرل گری و پرنس لیوِن، همسر سفیر روسیه در لندن بین سالهای 1812 تا 1834، ویرایش و منتشر کرد[12]؛ یک منبع مهم برای تاریخ و دیپلماسی آن دوره.
آخرین کار او ترجمهای از لهجهٔ کاستیلی بود، گزارش کلاویو از سفرش به دربار تیمور لنگ، شرحی جذاب که هم مورد استفادهٔ مورخان بوده است و هم پژوهشگران تاریخ هنر.[13]
زندگانی گای و وِندا لسترنج در سفر، از یک خانهٔ استیجاری به خانهای دیگر، ازجمله در فلورانس و دیگر جایها گذشت. از پاریس و مونیخ هم دیدار میکرد. ارتباطات و رویکرد آشکار دوستانهاش راه را بر تمام کتابخانههایی که لازم داشت میگشود.
شارل شفر، رئیس مدرسهٔ زبانهای زندهٔ شرقی در پاریس، اجازه داده بود کتاب امانت گرفته و به خانه بَرَد و نامهای از لرد لیونز، سفیر بریتانیا در پاریس، باعث شد که بتواند نسخههای دستنویس عربی را از کتابخانۀ ملّی فرانسه امانت بگیرد.
در 1907 وندا درگذشت. آن دو فرزندی نداشتند. به دلیل حمایت و پشتیبانی وندا بود که توانست در قالب یک پژوهشگر سیّار از جایی به جای دیگر برود و بعد از او کموبیش به صورتی ثابت در کمبریج جای گرفت؛ در حولوحوش کالج پَمبروک که دوستش ادوارد براون از اعضای آن بود و همو از وی دعوت کرد به هیئت امنای اوقاف گیب ملحق شود.
لسترنج در اواخر عمر قدرت بیناییاش کم شد، به نحوی که در روزهای آخر تقریباً نابینا شده بود؛ عارضهای که میبایست برای او به همان اندازهای عذابآور و ناراحتکننده باشد که سنگینی گوش و کَر شدن برای بتهوون در مقام یک آهنگساز.
ولی با این حال کماکان کار میکرد و خوشخُلقیاش برجای بود.[14] رینولد نیکلسون در یادداشتِ از سر مهر و محبتی در نشریۀ انجمن همایونی آسیایی، در رثای او نوشت: «دوستان کمبریجیاش میتوانستند مطمئن باشند که او را هر روز صبح در کتابخانهٔ دانشگاه، که در آن ایام البته هنوز در [محلهٔ] اُلد اسکولز قرار داشت، ملاقات کرده و از یک گفتوگوی جانانه با او بهرهمند گردند.»[15] نویسندهٔ بینام یادداشت ترحیم روزنامهٔ تایمز دربارهٔ او نوشت: «در مهر و سخاوت بینظیر بود. به همان اندازهای که همگنان خود را دوست میداشت، به جوانها نیز مهربانی میکرد و همیشه دانشآموزی قدرشناس در فارسی، عربی و اسپانیایی داشت.»[16]
در خانهاش واقع در شمارهٔ 9، خیابان پانتون که پیاده فاصلهٔ چندانی از کالج و کتابخانه نداشت، زندگی آرامی داشت و در همانجا نیز در 24 دسامبر 1933، پس از آنکه با اتوبوسی برخورد کرد، درگذشت.
مایملک متوسطی معادل 13،024 لیره از او برجای ماند و میراثی تحقیقاتی در حوزهٔ جغرافیای خاورمیانه در اوایل دورهٔ اسلامی که هنوز هم تا به امروز ارزش خود را حفظ کرده و از آن استفاده میشود.
شرح تصویر:
از راست: گای لسترنج و جاناتان هاوکینگز (1898)
[1]. ترجمهٔ فارسی مقالهای به قلم هیو کندی، استاد سرشناس دانشگاه لندن در حوزۀ تاریخ و جغرافیای خاورمیانه در ادوار اولیۀ اسلام، به نقل از کتاب تاریخ مختصر اوقاف گیب و امنای آن به مشخصات زیر:
Charles Melville (ed). A Short History of Gibb Memorial Trust and it s Trustees. Edinburgh University Press, 2023, pp.38-45.
کاوه بیات
[2]. Palestine under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A. D. 650 to 1500 (London 1890).
[3]. Lands of the Eastern Caliphate (Cambridge 1905).
[تحت عنوان جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمۀ محمود عرفان، (تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1337) به فارسی منتشر شده است.]
[4]. Baghdad during the Abbasid Caliphate: From Contemporary Arabic and Persian Sources (London 1900).
[5]. Jules Mohl, Le Livre des Rois par Abou’lkasim Firdousi, publié, traduit et commenté par M. Jules Mohl, 7 vols (Paris 1838–78).
[6]. Lands of the Eastern Caliphate, Preface, vi.
[7]. The Vazir of Lankurán, A Persian Play: A Text-Book of Modern Colloquial Persian for the Use of European Travellers, Residents in Persia and Students in India, ed. W. H. D. Haggard and G. Le Strange (London 1882, repr. 1930).
[8]. London 1886 (repr. Cambridge 2010), including Guy le Strange, ‘A ride through Ajlûn and the Belka during the autumn of 1884’, 268-324.
[9]. All published by Brill in Leiden, with a modern reprint, 2013-14, see https://brill.com/view/serial/BGA.
[10]. GMS, NS I (1921), completed with the assistance of R. A. Nicholson, see ‘Introduction’, ix, xxii-xxvi.
[11]. Persian text, GMS, OS XXII/1 (1915), translation, OS XXII/2 (1919).
این ترجمه با یک مقدمۀ جدید به قلم چارلز ملویل در 2017 تجدید چاپ شد.
[12]. Correspondence of the Princess Lieven and Earl Grey, 2 vols (London 1890).
[13]. Ruy Gonzales de Clavijo, Embassy to Tamerlane, 1403–1406 (London 1928).
[تحت عنوان سفرنامۀ کلاویخو، ترجمۀ مسعود رجبنیا، (تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1344) به فارسی منتشر شده است.]
.[14] از همان دوره است که تصحیح نزهتالقلوب را در دستور کار داشت و سوی چشمانش کم میشد.
[15]. JRAS 66 (1934), 430–32.
[16]. 27 دسامبر 1933.
این مقاله در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.





