چیزهای شگفت آور
جهانهای ایتالو کالوینو
مروه اِمرِه*
ترجمۀ سعید پزشک
کتابفروشی محلۀ شما در یک تقاطع شلوغ قرار دارد. صبحها که پیاده به سر کار میروید، از جلوی آن رد میشوید، همینطور موقعی که پیاده به خانه برمیگردید، و هر چند گاهی چیدمان هوشمندانۀ ویترین آن را تحسین میکنید.
بهندرت از نزدیک نگاهی به آن میاندازید؛ اما همین چند وقت قبل، دیدن کتاب خاصی باعث مکث شما شد. چشمانتان بر روی جلد سفیدِ یکدست و شکل عجیب حکشده بر آن درنگ کرد. بیدرنگ وارد کتابفروشی شُدید.
فروشنده سرش به کامپیوتر مشغول بود. سایر مشتریان، کتابهای تازه را که به شکل هرمهایی روی میز بزرگ ورودی قرار داشت، ورق میزدند. هیچکس کوچکترین توجهی به شما نکرد.
رسیدید به کتابی که نشان کرده بودید. نویسندۀ آن «ایتالو کالوینو» بود، که نامش خاطرات مبهمی را به ذهنِتان متبادر کرد: یک ایتالیایی که پس از جنگ دوم جهانی به شهرت رسیده بود، نویسندۀ داستانهایی در دلِ داستانهای دیگر.
با انگشت شستِتان، چند صفحۀ اول را ورق زدید، با کارایی ماهرانۀ کسی که هیچگاه وقت کافی ندارد، تشخیص دادید که کتاب دربارۀ چیست.
کتابی بود به نام کاخ سرنوشتهای متقاطع[1]، دربارۀ زنان و مردانی که بهطور مرموزی ناگهان توانایی صحبتکردن را از دست داده بودند، و با استفاده از ورقهای تاروت میخواستند حوادثی را که بر سرشان آمده، شرح دهند.
یا کتابی بود به نام شهرهای نامرئی[2] که در آن مارکوپولو، تاجر ونیزی، برای قوبلای خان از شهرهایی میگوید که در سرزمینهای دور امپراتوری او قرار دارند، و همانطور که صفحات را ورق میزدید، منارهها و گنبدهای خیالی در مقابل چشمان شما بالا میرفتند و فرو میافتادند؛ و یا کتابی بود که با خطاب به شما، خواننده، آغاز شد و شما را فوراً هم به شخصیت کتاب و هم معتمدِ راوی تبدیل کرد: «تو داری شروع به خواندن رمان جدید ایتالوکالوینو، اگر شبی از شبهای زمستان مسافری[3] میکنی. آرام باش. تمرکز کن. تمام افکار دیگر را دور کن. بگذار دنیایی که تو را احاطه کرده محو شود.»
آرام گرفتید. تمرکز کردید. صدای مشتریان دیگر شروع به دور شدن کرد، با هر جمله از هر کتابی که انتخاب میکردید، بیشتر در داستانی از برخوردهای تصادفی، اشیاء جادویی، جنگهای صلیبی بینظم، عشقهای بیپروا، فرو میرفتید.
متوجه شدید که این کتابی است از برشهای سریع و «دیزالو»های (Dissolve) سریع که شما را از یک شخصیت و محیط، به بعدی منتقل میکند. در ابتدا فکر کردید که افسانهای را میخوانید؛ اما بلافاصله تبدیل شد به یک ماجراجویی، و سپس به یک موضوع عاشقانه، سپس یک یوتوپیا و هر قسمت به اندازۀ قسمت قبل دراماتیک بود.
احساس کردید که اصلاً کتابی نمیخوانید، بلکه در اطراف کتابخانهای بزرگ چرخانده میشوید: در اینجا نگاهی اجمالی انداختید به آغاز یک داستان و آنجا وسط داستان دیگر؛ اما پایان؟ پایانش هیچجا دیده نمیشد.
با وجود فراواقعی بودن داستان، شخصیتهای آن انگار در نزدیکی شما زندگی میکردند. قهرمانانی بودند خونگرم و کمی گیج و مستعد اشتباههای احمقانه.
دخترانِ جوان نه بیرحم بودند و نه نچسب و بیملاحت، بلکه جسور بودند و پایبند به اصول و دلسوز. شرورها شرور نبودند، کوتهفکر بودند. به اطراف کتابفروشی از دریچۀ چشم داستان نگاه کردید.
آنجا زنی با عینک، دستهایش بالای میز ترجمههای کمحجم بال میزد – میتوانستید تصور کنید چه سحر و جادوهایی از دستش بر میآید؛ و مرد تنومندی با کتی پشمشتری که خاطرات رقیب سیاسی این فصل را سبکسنگین میکرد – چه جنایاتی مرتکب شده بود؟
فروشنده با سرفهای گلویش را صاف کرد تا نشان دهد ساعت تعطیل فروشگاه است. تصمیمتان را گرفتید. کتاب را خریدید و به خانه بردید و در آنجا با بیاعتنایی به چمشک زدن و صدای تلفنتان آن را خواندید.
وقتی کتاب را تمام کردید، متعجب بودید که چرا داستانی که سرشار از شور و احساس و ماجراجویی بود، در شما احساسی از غم و اندوه به جا گذاشت. چرا زندگی نمیتواند اینطور باشد؟
*
ایتالوکالوینو به معنای واقعی کلمه، جذابترین نویسندهای است که در قرن بیستم قلم روی کاغذ آورده است. او حدود صد سال پیش، در کوبا به دنیا آمد، پسر یک گیاهشناس ایتالیایی که به همه جا سفر میکرد و شوهرش که متخصص کشاورزی بود.
کمی پش از تولدش، خانواده به ایتالیا بازگشت، و آنها زمانی را در ایستگاه پرورش گلِ پدر و بخشی را در شهر ساحلی «سن رمو» و یک خانۀ ییلاقی محصور در درختان میگذراندند.
زمانی که کالوینو در ۱۹۴۱ در رشتۀ کشاورزیِ دانشگاه تورین ثبتنام کرد، به نظر میرسید که مقدر شده زندگیاش را به پیوند زدن یک چیز شگفتانگیز به چیز شگفتانگیز دیگری صرف کند؛ اما دو سال بعد، هنگامی که آلمانیها ایتالیا را اشغال کردند، او درس را رها کرد تا برای نبرد به نیروی مقاومت بپیوندد.
اولین داستانهای چاپشدهاش، در دهۀ 1940، دربارۀ جنگ و هراسهای زندگی مدرن بود؛ تا دهۀ پنجاه، او این هراسها را به افسانهها، قصههای پریان، و داستانهای تاریخی تبدیل میکرد.
هر چند پس از جنگ برای مدتی بهعنوان عضو وظیفهشناس حزب کمونیست باقی ماند؛ اما پس از انقلاب مجارستان از آن جدا شد، و در اواسط دهۀ شصت، بهکلی از تمام موضوعات جاری فاصله گرفت.
او در ۱۹۷۳، در دفاع از تصمیمش برای کنار گذاشتن سیاست به نفع ادبیات، برای پائولو پازولینی نوشت: «ملاحظات، تردیدها و حساسیتهای من نسبت به سیاستهای جدید بیشتر از آن است که با سیاستهای قدیم مخالفت کنم»؛ «من روزی دوازده ساعت را به مطالعه میگذرانم، در بیشتر روزهای سال».
با توجه به زمانۀ کالوینو و طبعآزماییهایش در ژانر، طبیعی بود خوانندگان آثارش او را یک پستمدرنیست، یک استاد پاستیش[4]، یک آیرونیست[5]، یک میمیک[6] بدانند – و او را در ردیف خورخه لوئیس بورخس، ولادیمیر ناباکوف، یا یکی از اعضای اولیپو ((OuLiP، انجمن ادبی آوانگارد فرانسوی که عضو آن بود، قرار دهند؛ اما مقالات کتاب جهانِ نوشتهشده و جهان نانوشته[7] که با دقت و روان توسط «ان گلدستین» ترجمه شده، به ما یادآوری میکند که کالوینو چقدر شیفتۀ نویسندگی استادانۀ دوران پیشامدرن بود، چقدر شیوۀ داستانسرایی بهشدت سرگرمکننده و اپیزودیک آریوستو[8]، بوکاچیو، سروانتس و رابله را میپرستید.
او باور داشت این نویسندگان بیش از همه به نقالانی نزدیک هستند که قصهای را بارها و بارها میگویند، و «بینهایت ترکیب از داستانهایی که دهانبهدهان نقل شده» خلق میکنند.
رمانهای سریالی دیکنز و بالزاک میراثدار این سنت شهرزادگونه بودند؛ رمان بووار و پکوشه[9] نوشتۀ فلوبر بر این سنت نقطۀ پایان گذارد. کالوینو به دنبال بازیابی پیوند میان اشکال پیچیدۀ روایی و سرگرمی بود.
در یک نظرپرسی در ۱۹۸۵، در پاسخ به سؤال «چرا مینویسید» گفت: «به نظر من سرگرمکردن خوانندگان، یا حداقل خسته نکردن آنها، اولین وظیفۀ اجتماعی من است».
آنچه در رمانهای کالوینو تازه به نظر آمد، درحقیقت، رستاخیز چیزهای بسیار قدیمیتر بود: سادگی رمانتیکی که با ارادت به کهنالگوهای ادبیات حماسی و جوانمردی پرورش یافتهبود.
در ایتالیا، او نام خود را با سه کتابی که اکنون با عنوان سهگانۀ «نیاکان ما» (Our Ancestors) شناخته میشود، بر سر زبانها انداخت.
در رمان ویکنت شقهشده[10]، «ویکُنت مِداردو» با گلولۀ توپ تُرکها به دو نیمه میشود. نیمۀ راست بدنش به یک سادیست تبدیل میشود، که ذهنش درگیر روشهای شکنجه است؛ نیمۀ چپ در تسخیر نوعی خوبی و خوشنیتی بیمارگونه است؛ و هر دو نیمه عاشق یک زن، «پامِلا».
رمان بارون درختنشین[11]، بخشهایی از زندگی یک جوان کتابخوان از خانوادهای اشرافی را نشان میدهد که پس از مشاجرهای خانواده را ترک میکند و زیر سایهبان شاخههای بالای درختی در اطراف املاکشان سرپناهی برای خود میسازد و با حیوانات، دهقانان و دزدان دوستی میکند.
در رمان شوالیۀ ناموجود[12]، سربازی همنام همین رمان، تنها زره خالی سفیدی است که بهوسیلۀ روحی به نام آژیلوف به حرکت درمیآید، و هر چند اخلاق جوانمردی را دقیقاً رعایت میکند، هیچگونه احساس جسمانی برای عشق یا جنگ ندارد.
داستانهای اولیۀ کالوینو عاشقانههای دوگانه بودن هستند، در جهانهایی تقسیمشده با نیروهای آیینی و بینظمی. این جهانهای تقسیمشده ظرافت ندارند؛ اما متنوع و دلپذیرند.
شخصیتها به شکل دوگانه و متضاد ظاهر میشوند: آژیلوف زیر سایۀ یک شوالیۀ پرشور و سرکش به نام رَمبو قرار دارد. زندگی دُنکیشوتوارِ بارون درختنشین توسط برادر جوانترش که محکم به زندگی روی زمین چسبیده، روایت میشود. ویکنت دو نیمشده تصویر آینهای خود اوست.
حسّ رنگارنگ و پر از تزیین محیطهای قرون وسطایی و اوایل مدرن که مایۀ الهام کالوینو بود، در گفتارش خشن و بدون ظرافت میشود، و کمی کنایهآمیز، با دیالوگهای مدرن و همیشه همراه با شوخیهایی دربارۀ بدن.
البته زبان کالوینو، با قابلیتش در دو پاره کردن و یکی کردن آنیِ آدمها، جدا کردن را به شکل خاص خود اعمال میکند. نیمۀ شرِ ویکنت برای پاملا توضیح میدهد: «ما زبان دیگری برای بیان خودمان نداریم.
در این دنیا هر برخورد میان دو موجود باعث لتوپار شدن هر دو آنها میشود.» نیمۀ خوب او به طرز رقتانگیزی تأیید میکند: «آدم غم و اندوه هر شخص یا چیزی را در جهان به علت ناقص بودن خودش درک میکند».
مثل همۀ داستانهای عاشقانه، جدایی آغازین باید به پیوستن ختم شود؛ جهان و همۀ مردم آن باید کامل شود. از طریق عشق پاملا، ویکنت دو نیمشده «دوباره به انسانی کامل تبدیل شد، نه خوب و نه بد، بلکه آمیزهای از خوبی و بدی». رمبو سرانجام زره خالی آژیلوف را بر تن میکند، احساس قوی و ظاهر درست را به هم میپیوندد، و به سمت صومعهای میرود که «برادامانته»، دختری شوالیه که رمبو بیقرار اوست، در آن عزلت گزیده و با خشم و عصبانیت در حال نوشتن داستانی است که ما میخوانیم.
بارون به پریدن از این درخت به درخت دیگر ادامه میدهد تا اینکه یک روز به لنگر بالنی در حال عبور چنگ میزند و در آسمان ناپدید میشود.
بااینحال، بهیادماندنیترین تصویر در رمان مطمئناً تصویر مادرش، «ژنرال/ژنرالسا»، است که عاشقانه با پرچمهای نظامی به پسرش علامت میدهد. به نظر میرسد او هم به پشت سر دست تکان میدهد. بیگانگی آنها از بین میرود.
«ژنرال/ ژنرالسا» شخصیتی است فرعی؛ اما پیوند تکنیک و احساسی که به او زندگی میبخشد، تصویر کوچکی را از تئوری کالوینو دربارۀ داستان خوب، نشان میدهد.
دستیابی به تکنیک فقط در این بود که به تقلیدی توخالی از داستانی بزرگ ختم شود، مثل رمان نامزد، نوشتۀ الساندرو مانزونی[13]، رمانی که به قول کالوینو «با زبانی گفتهشده سرشار از هنر و معنا؛ اما انگار بر روی لایهای از رنگ قرار دارد؛ زبانی گویا و حساس که بااینحال شبیه هیچچیز نیست جز رنگ»؛ اما دستیابی به رمز و راز توصیفناپذیر زندگی، درنهایت به «رمانهایی به همان کِدِری آب ظرفشویی»، ختم میشد «با چربی تصادفی احساسات که روی آن شناور است».
رمانهای «لایۀ رنگ» فاقد قلب تپنده بودند، رمانهای «چربی احساسات» فاقد استخوانبندی محکم. جاهطلبی کالوینو، همیشه، این بود که این دو را با یک جرقۀ جادویی یکی کند.
*
پس از «نیاکان ما» کالوینو کمکم از نوشتن دوگانههای شستهرُفتۀ عاشقانه فاصله گرفت. داستانهایش دیگر سمتوسوی کلّیت فانتزیهای حماسی را نداشت بلکه به بیان احساس شکسته و پراکندۀ زیستن مدرن گرایش پیدا کرد.
او در مقالهاش [«آخرین آتشسوزیها» (The Last Fires)] مینویسد: «ادبیات کلیتش را از دست داده و تکهتکه شده است (نهفقط در ایتالیا). انگار دیگر هیچکس نمیتواند بحثوجدلی را تصور کند که آثار، ساختارها، گرایشها را در زمان خلقشان، به هم ربط داده و تمایزشان را نشان دهد و معنا و مفهومی کلی از تمامیت آفریدههای فردی ارائه کند».
رمانهای او در دهههای هفتاد و هشتاد چنین مباحثی را بهطور ضمنی مطرح کردند، با داستانهایی که استادانه حول الگوهای مرسوم شکل گرفته بودند – ورقهای تاروت در کاخ سرنوشتهای متقاطع و معنای رمزی اعداد در قرونوسطی در شهرهای نامرئی؛ اما حتی این سیستمها هم نمیتوانستند آنچه را دنیای مدرن از دست داده، به وضعیت اول برگردانند: ارتباطی اُرگانیک بین کلمه و جهان.
در رمان شهرهای نامرئی، شهرهایی که مارکوپولو برای قوبلای خان توصیف میکند، نامهای جذاب زنانه دارند: دسپینا ، ایزادورا، دوروتهآ، تئودورا. درمجموع پنجاهوپنج شهر وجود دارد و هر کدام با یکی از یازده نوع داستانی که مارکوپولو روایت میکند، مطابقت دارد – شهرها و هوس، شهرها و نشانهها، شهرهای باریک و به همین ترتیب – بنابراین هر یک از این یازده نوع پنج بار در طول کتاب تکرار میشود.
رمان در «دیومیرا» آغاز میشود، شهری از مفرغ و نقره، با مردمی طلسمشده که شادمانی آنها مایۀ بدگمانی و رشک مسافر میشود. آخرین آنها «برنیس» / «برنیچه» ، شهری نادرست، دوزخی از طمع، دسیسه، فساد و زوال؛ اما شهری در رنج، ولی درست، که به آن نیز «برنیس» میگویند، در درون دیوارهایش پنهان است.
مارکوپولو برای امپراتور، توصیف میکند که هر دو نسخه از شهر «در درون دیگری درهمپیچیده، محدودشده، فشرده، جداناشدنی» هستند.
چه چیزی بیثباتی و تغییرپذیری شهرهای مارکوپولو را توضیح میدهد؟ پس از خواندن یکچهارم از قصهها متوجه میشویم که مارکوپولو هیچ دانشی از زبانهای آسیایی ندارد.
داستانگوی ما مطلقاً صحبت نکرده است، بلکه «اشیائی مانند طبل، ماهیِ نمکسود، گردنبندهای دندان گراز وحشی و … را از خورجینهایش بیرون میکشد و آنها را با ادا، شکلک، جستوخیز و فریادهای حیرت یا وحشت نشان میدهد، یا با تقلیدِ صدای قهقهۀ شغال و آوای جغد.» او با تکیه بر اشارات و حرکات عجیبوغریب چهره و بدن، بسیار به شخصیتهای کاخ سرنوشتهای متقاطع شبیه است، که مجبور به برقراری ارتباط با ورقهای تاروت هستند.
هر دو رمان، ثبت گفتارهای بیصدا هستند – از شکاف و فاصلۀ بین باور شخص به انتقال مفهوم آنچه را با حرکات ارائه میکند، و تفسیر و درک فرد دیگر از این حرکات.
شهری که برای فردی، شهر خاطرههای زیباست، ممکن است برای دیگری شهر کابوسها باشد، بازتابدهندۀ سرگردانی وجودی دنیایی که در آن هیچکس نمیتواند مطمئن باشد که مردم همان چیزی را میگویند که باور دارند یا منظورشان همان چیزی است که میگویند.
از درک نادرست این تکههای دور از ذهن داستانها، این شخصیتهای دور از ذهن، و ساختاری بهشدت ساختگی که کالوینو تلاش میکند تا آنها را کنار هم نگه دارد، ترسی دردناک به وجود میآید.
آن ترس با یوتوپیاگرایی کالوینو در شهرهای نامرئی و کاخ سرنوشتهای متقاطع جبران میشود – باور صادقانۀ او به زمان و مکانی که در آن، علیرغم نابسامانیِ (آنومی) بشر، تصاویر رؤیایی عشق و عدالت در رمانها میتوانند به واقعیت بپیوندند و به اشتراک گذاشته شوند. آنگونه که مارکوپولو تلاش میکند به قوبلای خان بفهماند:
«گاه تنها چیزی که نیاز دارم یک نگاه گذراست، روزنهای در میان منظرهای نامتجانس، تابش نورهایی در مه، گفتوگوی دو رهگذر که در بین جمعیت به هم میرسند، و فکر میکنم، با رفتن از آنجا، تکهتکه، شهری کامل خواهم ساخت، از اجزایی ترکیبشده با بقیه، از لحظاتی منفصل، از علائمی که کسی میفرستد، بدون آنکه بداند چه کسی دریافتشان میکند.»
*
آنچه میماند امید اندکی است که کسی آنها را دریافت کند و پس از دریافت، آنها را بهدرستی رمزگشایی کند.
درد سوءتفاهم حادترین و جبرانناپذیرترین چیز در رمان آقای پالومار[14] است. رمانی کاملاً تراژدی-کمیک و تأثیرگذارترین اثر کالوینو. اسم آقای پالومار به رصدخانۀ پالومار در کالیفرنیا باز میگردد که زمانی محل بزرگترین تلسکوپ نوری در جهان بود، و قادر به رؤیت اجسام آسمانی در مقیاسها و نورهای مختلف.
برخلاف این دستگاه عظیم، آقای پالومار انسانی است کوچک، کمی نزدیکبین، سربههوا و درونگرا: «چیزهایی که خود را برای رصد او نشان میدهند، سیارات و کهکشانها نیستند، بلکه موجها، لاکپشتها، پنیرها، دمپاییها، پستانهای زنی است که در ساحل آفتاب میگیرد، و البته خودش – “من”، “ایگو”، که با دنیایی که آن را احاطه کرده است، فقط تجربیترین رابطه را دارد.»
به نظر میرسد شکنندگی آقای پالومار در ساختار شکنندۀ رمان منعکس شده باشد: سه بخش، هر بخش تقسیمشده به سه زیربخش که اینها هم به بخشهای کوچک تقسیم میشوند؛ درمجموع هفتادوهفت طرح.
بهسختی میشود آنها را برای ملاک قرار دادن مراحل یک زندگی کافی دانست؛ اما زیبایی و دلپذیر بودن محض و طنز خوب هر طرح، هر کدام از مراحل زندگی آقای پالومار را بهنوعی گسترده میکند.
ریتم موجها، گلهای از سارها، رگهای آبی در پنیر، نور خورشید که بر دریا موج میزند، زیبایی و رمز و رازی را در خود جای دادهاند که آقای پالومار با چنان شدتی به آنها میاندیشد که آنها را برای خود به جهانهای کوچک معنادار تبدیل میکند. درحالیکه ممکن است ما امکانات بیشمار در تصور او را ببینیم، طعنهآمیز است که خود آقای پالومار نمیتواند.
کالوینو مینویسد: «برای اینکه متوجه شده است روابط بین او و جهان، دیگر مانند گذشته نیست»؛ «اکنون دیگر به یاد نمیآورد که انتظار چه چیزی را داشت، خوب یا بد، یا اینکه چرا این انتظار، او را در اضطراب و تشویشی دائمی نگه میداشت.» تنها راه برای هماهنگی با جهان ممکن است این باشد که خودش را بهکلی از آن ناپدید کند.
در طرحِ نهایی، «آموختن مرده بودن»، آقای پالومار تلاش میکند مبهمترین چیز را تصور کند: جهان پس از مرگش:
«آقای پالومار میاندیشد “اگر زمان باید به پایان برسد، میتوان آن را لحظهبهلحظه توصیف کرد، وقتی توصیف شد، آن قدر گسترده میشود که انتهایش را دیگر نمیتوان دید”؛ بنابراین تصمیم میگیرد، هر لحظه از زندگیاش را توصیف کند و تا زمانی که همۀ آنها را توصیف نکرده است، دیگر احساس مرده بودن نخواهد کرد. درست در همان لحظه میمیرد.»
*
این پایانی فوقالعاده مسخره و به طرز وحشتناکی افسردهکننده است؛ اما حتی در اینجا نیز میتوان بارقهای از امید دید.
اگر هر یک از هفتادوهفت طرح، لحظهای از عمر اوست، و اگر هر لحظه وقتی توصیف میشود، تا بینهایت گسترده میشود، بنابراین در زمانی که آقای پالومار، میمیرد، زندگی میکند؛ و اگر برای همیشه زندگی میکند، ما هیچ نیازی نداریم که خودمان را با دنیایی که در آن نباشد، سازگار کنیم.
رمانِ اگر شبی از شبهای زمستان مسافریْ کتابی است که به ما، کالوینوی رمانتیک و صنعتگری هنرمند را بهطور یکسان نشان میدهد. کتابی که باعث میشود مردم عاشق کالوینو شوند، زیرا کتابی است دربارۀ عاشق شدن از راه خواندن – بهطور مشخص، خواندن رمان جدید کالوینو، اگر شبی از شبهای زمستان مسافری.
در ابتدا، شمای خواننده، به کتابفروشی برده میشوید و از بین صدها کتابی را که میتوانستید انتخاب کنید، اگر شبی از شبهای زمستان مسافری را انتخاب میکنید – تا فقط پس از خواندن سیودو صفحه (دربارۀ یک غریبه در یک ایستگاه قطار در انتظار یک چمدان مرموز)، متوجه شوید که یک اشتباه چاپی رخ داده و شانزده صفحۀ قبل، همانطور تا آخر کتاب تکرار شده است.
کتاب را به کتابفروشی برمیگردانید، کتاب دیگری انتخاب میکنید، به نام بیرون شهر مالبورک (Outside the town of Malbork)- و بعد از خواندن یک فصل، متوجه میشوید که آن هم ایراد دارد.
کتاب دیگری را شروع میکنید خمشده از شیب تند (Leaning from the steep slope)، و کتابی دیگر پس از آن – ابتدای رمانها را یکی پس از دیگری میخوانید، در یک جستوجوی طولانی که با ناامیدی، تعویق و احتمالات بیپایان رقم خورده است.
فصلهای آغازین رمانهای ناقص یا ناتمام، متغیر است بین فصلهایی که تنهایی زندگی درونی شما، شمای خواننده، را شرح میدهند و تلاش شما، هم برای کتاب و هم کسی که آن را با او بخوانید.
وقتی برای مبادلۀ کتاب اول به فروشگاه برمیگردید با زنی به نام «لودمیلا» روبهرو میشوید که در آنجا نسخهای ناقص را پس میدهد. شما بینهایت جذب این زن شدهاید، که در تصور شما میشود، خوانندۀ دیگر، هر چند، خوانندۀ دیگر، خوانندهای است جدی و بامعلومات.
خواهرش، «لوتاریا» نیز هست، یک مبارز فمینیست که دوستانش دربارۀ «تمایلات جنسی غیرطبیعی چندشکلی»[15] و «قوانین اقتصاد بازار» با حرارت و با فریاد با شما حرف میزنند.
همچنین پروفسور «اوتزی – توتزی» (Uzzi-Tuzii)، عجیبوغریب، متخصص در زبان سیمری، زبان مردهای که به نظر میرسد یکی از کتابها از آن ترجمه شده است و «هرمس مارانا»ی مرموز، مترجمی که یا فعال یا نفوذی یک گروه یا گروههایی است که مغز متفکر تجارت زیرزمینی رمانهای جعلی هستند.
برخی از اینها توسط الگوریتمهای کامپیوتری تولید میشوند؛ برخی دیگر توسط نویسندگان گمنام که به جای دیگران و به نام آنها مینویسند، کسانی که در پوشش رئالیسم، بهطور نامحسوس نکتهای را برای تبلیغ مشروبات الکلی، لباس، مبلمان و اسباببازیها میگنجانند.
خواننده متوجه میشود که همه چیز و همه کس از طریق لودمیلا به هم مرتبط هستند؛ اما چگونه؟ و مهمتر از آن، چه چیزی یاد خواهید گرفت، اگر یک کتاب را به کتاب دیگر مرتبط کنید؟
مهمتر از همه آنچه خواهید آموخت، این است که چقدر کم میدانید، و دربارۀ مجموع نوشتههایی که مقولۀ ادبیات را تشکیل میدهند، چه قدر کم میتوانید بدانید.
در کتابفروشی باید در یک سلسلهمراتب ادبی خائنانه حرکت کنید، میدان نبردی که کمتر از آنچه شوالیههای قرونوسطی روبهرو بودهاند، دلهرهآور نیست:
«وارد کتابفروشی شدی و بهزور از سد ضخیم کتابهایی که نخوانده بودی رد شدی، کتابهایی که از روی قفسهها و میزها به تو اخم میکردند، تلاش میکردند با ابهتشان تو را مرعوب کنند؛ اما میدانی که نباید بههیچعنوان به خودت ترس راه بدهی و اینکه در میان آنها هکتار در هکتار کتابهایی هست که میتوانی از خیر خواندنشان بگذری، کتابهایی که برای کارهای دیگری غیر از خواندن ساخته شدهاند، کتابهایی که قبل از آنکه لایشان را باز کنی آنها را خواندهای، چون جزو کتابهایی هستند که پیش از نوشتهشدن خوانده شدهاند».
این مقابل ردیف و طبقۀ کتابهای خواندهنشدهای است که خواننده از بین آنها کتابی برای خواندن انتخاب میکند. سیستم طبقهبندی کالوینو ما را از سلسلهمراتب معمول ژانر – داستانهای جدی در برابر داستانهای ژانر، رمان بزرگسالان در برابر بزرگسالان جوان – و بحثهای خستهکنندهای که در آنها وجود دارد، رها میکند.
او به ما یادآوری میکند هر انتخاب شخص برای اینکه چه بخواند در پسزمینهای از ناآگاهی عمیق و فروتنانه گرفته میشود، و اینکه هر تلاشی برای نامیدن کتابی بهعنوان بهترین یا بدترین کتابی که فرد این ماه، امسال یا در عمرش خوانده است، نیازمند نوعی خودفریبی ضروری نسبت به دانش خود از ادبیات است.
این نکتهای است که بهراحتی میتوان نادیده گرفت، زیرا دانشِ خودِ کالوینو بسیار گسترده و عمیقاً ستودنی است. اثبات آن در «پاستیش» است.
اگر شبی از شبهای زمستان مسافری رمانی است که از شروع شدن خودداری میکند، چون تمامِ آن شروع شدن است: کالوینو آن را چنین خلاصه کرد «رمانی شکلگرفته از سوءظنها و احساسات مغشوش؛ از احساسات نیرومند و پرشور؛ رمانی درونگرا و نمادین؛ انقلابی-اگزیستانسیالیستی؛ بدبینانه – ددخو؛ رمان شیداییهای وسواسگونه؛ منطقی – قانونمند؛ اروتیک – منحرف؛ زمینی – ازلی؛ آخرالزمانی – تمثیلی».
ما اثرپذیریهای کوچکی میبینیم که از تولستوی، بولگاکف، تانیزاکی[16]، بورخس و چسترتون دستبرد زده شده است. کلیشههایی از رمانس، معمایی، جنایی و اروتیسم به کار برده شدهاند و دوباره استفاده شدهاند تا اینکه دوباره، تروُتازه شوند.
بالاتر از این اثرگذاریهای محدود صدای بازیگوشانه، سرخوش و شادِ راوی دانای کل رمان به گوش میرسد، یک «برادر و همزاد» برای شما، شمای خواننده، کسی که کتاب دائماً از دستش لیز میخورد.
ناتوانی در خواندن، یا هرگز به اندازۀ کافی نخواندن، همان چالشی است که میل به خواندن، قدرت اجبار و اروتیکِ خود را از آن میگیرد.
در اگر شبی از شبهای زمستان مسافری، ناتوانی در خواندن، تقصیر یک صنعت روبهزوال فرهنگ است – توطئۀ ویراستاران، ناشران، مترجمان و نویسندگان در سایه (نویسندگان اجیر) (Ghostwriter)- که دیگر عشق و علاقۀ ذهنی چندانی برای محصولی که تولید میکنند، ندارند.
این امر، خلاقیت و نبوغ انسان را با پیشبینیپذیر بودن روش الگوریتمی، صنعتگری را با تولید جهانی جایگزین کرده است. از چنین نگاهی، ادبیات به مجموعهای از مهندسی معکوس از واکنشهای خوانندگان، تقلیل یافته است.
در مقابل، اگر شبی از شبهای زمستان مسافری به ما یک راوی معرفی میکند که فقط با خواستههای سرکش لودمیلا هماهنگ است.
لودمیلا در یک فصل کتاب میگوید: «رمانی که در این لحظه بیشتر دوست دارم بخوانم، باید بهعنوان نیروی محرکهاش فقط میل به روایت کردن، انباشتن داستانها بر داستانها را داشته باشد».
– و رمان بعدی دقیقاً چنین است؛ و در جایی دیگر: «کتابی که الآن دوست دارم بخوانم رمانی است که احساس کنی در آن، داستان مانند رعدوُبرقی مبهم نازل شود، یک داستان تاریخی به همراه داستان یک فرد» – و اینک، خواست او (لودمیلا) با فرمان راوی برآورده میشود.
در اگر شبی از شبهای زمستان مسافری، کتاب جادویی، کتابی است باطلالسحر برای تولیدات مرموز یا ناپسندِ صنعت نشر (dark arts). کتابی است که طبق خواستههای پیشبینیپذیر خواننده تغییر میکند، نه کتابی که خواستههای خواننده را یکشکل و کسلکننده کُند. کتابی ناتمام و تمامنشدنی؛ کتابی جعلی و ساختگی از همۀ کتابهای تقلبی، نسخهبدل آنها و نفیکنندۀ آنها.
خلاقیت ویژۀ رمان در غیرخلاق بودن ویژۀ رمانهای درون آن است. آیا آنها تولید انبوه رمانهای جعلی و ساختگی هستند یا رمانهایی بدیع و اصیلاند. خوب یا بد؟ چگونه کسی میتواند تفاوت را تشخیص دهد؟ ناتوانی در دیدن کامل و تمام آن، داستان عاشقانه را به پیش میبرد.
کتاب جادویی موضوع گفتوگوهای دیوانهوار و تمامنشدنی با لودمیلا در مورد ماهیت واقعی آن میشود – و این گفتوگوها مستقیماً به رختخواب ختم میشود.
رمان ممکن است خواننده و خوانندۀ دیگر را به یکدیگر نزدیک کند؛ اما ارتباط عمیقتر آنها ناشی میشود از اراده به حرف زدن، بحث کردن و با یکدیگر تعبیر کردن نشانههایی که گاهوبیگاه در صفحات دیده میشود – یک ضرورت حسی و فکری در جهانی که در آن، کلماتِ درون صفحه برای افراد کم و کمتری اهمیت دارد.
اگر شبی از شبهای زمستان مسافری علیرغم درهمآمیختگی آیرونی و جدّ، عشق بین خوانندهها را بهعنوان اولین عشق یا حتی عشق تازه در نظر نمیگیرد.
انتخاب شما، خواننده، برای اینکه چه کتابی را بخوانید، یا کدام معشوق را انتخاب کنید، در رابطه با تمام کتابهای دیگری که خواندهاید، یا همۀ افرادی که دوستشان داشتهاید، شکل میگیرد.
آنها شما را به ستایش از این عضو خاص یک ژانر، یا گونه هدایت میکنند. این همان گفتوگویی است که در آن قضاوت – دربارۀ کتابها، دربارۀ مردم – تغییر میکند. نتیجهاش، این نیست که علاقه و سلیقۀ فرد را به تبعیت از زبانِ طبقهبندی (طبقهبندی خاصی) کاهش دهد.
بلکه باعث وسعت محدوده و گسترۀ عشق به بسیاری از چیزهای مختلف یا افراد مختلف میشود. این تکثر، یادآور پرشورترین ابراز احساسات کالوینو در جهان نوشته و جهان نانوشته است:
«من استاندال را بیش از همه دوست دارم؛ زیرا تنها در اوست که تنش اخلاقیِ فردی با تنش تاریخی و نیروی زندگی، یک چیز واحد است، یک تنش خطی رمانگونه.
من پوشکین را دوست دارم؛ چون صریح است و آمیزۀ آیرونی و جدّ. من همینگوی را دوست دارم؛ زیرا او، واقعگرا، بدون مبالغه، نفسِ میل به شادی و اندوه است. من استیونسن[17] را دوست دارم؛ زیرا انگار دارد پرواز میکند. من چخوف را دوست دارم؛ زیرا او حاشیه نمیرود، برای خودش چهارچوبی دارد و طبق آن مینویسد و نه بیشتر. من کنراد را دوست دارم؛ زیرا او در لبۀ مغاک حرکت میکند و در آن فرو نمیافتد.
من تولستوی را دوست دارم؛ زیرا گاهی به نظرم باید بفهمم چرا او میتواند کاری را بکند و من نمیتوانم. من مانزونی را دوست دارم؛ چون تا همین مدتی قبل از او متنفر بودم.»
در خواندنِ پشت سر هم آثار کالوینو، همیشه یک خطر وجود دارد. آیا عشق – به مردم، به کتاب – میتواند گسترده و شدید باشد؟ چه زمانی تکثر به کپیکاری و یا سطحینگری تبدیل میشود؟ انگار برای برانگیختن این سؤالات است که اگر شبی از شبهای زمستان مسافری بهطور شگفتانگیزی با صحنهای از رضایت خانوادگی به پایان میرسد:
«حالا شما زن و شوهر هستید، خواننده و خواننده. یک تختخواب دونفره پذیرای کتابخوانی موازی شماست.
لودمیلا کتابش را میبندد، چراغش را خاموش میکند، سرش را روی بالش میگذارد و میگوید:
«چراغت را خاموش کن، از خواندن خسته نشدی؟»
و تو میگویی «فقط یک لحظه، من آخرهای کتاب اگر شبی از شبهای زمستان مسافری نوشتۀ ایتالوکالوینو هستم.»
چه ترفند هوشمندانهای است که خواننده و خوانندۀ کتاب، درست همزمان کتاب را به پایان میرسانند! و چقدر راحت به شما، خواننده، اجازه داده شده در ماجراجوییهای فکری و اروتیک شرکت کنید، بدون اینکه هرگز آسایشِ درون خانه را ترک کنید! داستانی که از کتابفروشی شروع شد، بهاینترتیب به یک تختخواب دونفرۀ بزرگ ختم میشود، جایی که بینهایت کتاب بهتدریج به دو کتاب کاهش یافته، بینهایت خواننده به دو فرد مشخص – زن و شوهر.
این یکی تختخوابِ دیگری را به یاد میآورد، در پایان یک رمان دائرةالمعارفگونه، رمانی که کالوینو آن را ستایش میکرد، یولیسیز[18]، که در آن یکی هم زن و شوهر به دنبال خواندن موازیِ زندگی و روزهای عمر خود هستند.
بااینوجود درحالیکه آن رمان با یک «بلۀ» وجدآور به پایان میرسد، این یکی با یک «نۀ» ضمنی تمام میشود – یا بدتر از آن، یک جمله، یک جمله با حواس پرت «فقط یک لحظه عزیزم».
در صحنۀ عفیفانۀ این اتاقخواب، همه چیز در آرامش است. همه چیز حل شده است. احساسات آشفته و آشوبندۀ جستوجو – برای یک کتاب، برای یک معشوق – تحت کنترل درآمده است.
کالوینو میپرسد: «به این چشمانداز هماهنگی زناشویی طعنه نزنید: چه تصویر شادتری از یک زن و شوهر میتوانید در برابر آن قرار دهید؟»؛ اما اگر شما، خواننده، احساس میکنید با این نظر موافق نیستید میتوانید با شک و تردید به فاصلۀ بین خواننده، در آغاز و شوهر در آخر نگاه کنید.
صبح روز بعد که بیدار میشود و به سر کار میرود و از مقابل کتابفروشی در آن چهارراه شلوغ عبور میکند، آیا میایستد تا کتابهای پشت شیشه را نگاه کند؟ آیا در را باز میکند و داخل میشود؟ آیا اجازه میدهد ذهنش با او فرار کند، در لحظه؟ شما چطور؟
* این مقاله ترجمهای است از:
“Marvellous Things” By: Merve Emre, The New Yorker, March 6, 2023
The Castle of the Crossed Destinies .[1]، این کتاب با عنوانها و ترجمههای زیر منتشر شده است: کاخ سرنوشتهای متقاطع، ترجمهٔ محیا بیات (انتشارات روزنه، 1396)؛ قصر تلاقی تقدیرات، ترجمهٔ امیرعلی مجرد (انتشارات بدیل، 1394)؛ قلعۀ سرنوشتهای متقاطع، ترجمهٔ شیرین معتمدی (نشر قطره، ۱۳۹۶)؛ (نشر نون، ۱۴۰۰).
[2]. Invisible Cities، با عنوان شهرهای نامرئی، ترجمهٔ ترانه یلدا (نشر باغ نو، 1381)؛ با عنوان شهرهای ناپیدا، ترجمهٔ بهمن رئیسی (انتشارات کتاب خورشید، 1388)؛ با عنوان شهرهای بینشان، ترجمهٔ فرزام پروا (انتشارات نگاه، 1392).
[3]. If on a winter’s night a traveler، ترجمهٔ لیلی گلستان، (نشر آگه، 1369).
[4]. Pastiche، در هنر به معنی تقلید آگاهانه و ستایشگرانه از سبک دیگر هنرمندان یا بهکارگیری مؤلفههای آثارشان در یک اثر هنری.
[5]. Ironist، کسی که از آیرونی (کنایه) بهویژه در یک اثر ادبی یا موضوع استفاده میکند.
[6]. Mimic، شخصی که میتواند عمل یا گفتار دیگران را اغلب با بازیگوشی و تمسخر تقلید یا کپی کند.
[7] .The written world & the unwritten world – Mariner, By: Ann Goldstein.
[8]. Ludovico Ariosto، شاعر و نمایشنامهنویس ایتالیایی (۱۵۳۴ – ۱۴۷۴).
[9]. Bouvard et Pecuchet، با ترجمهٔ افتخار نبوینژاد، (نشر کاروان، ۱۳۸۴)، (نشر دیباچه، ۱۳۹۵).
[10]. The Cloven Viscount (1952)، با عنوان ویکنت شقهشده، ترجمهٔ بهمن محصص (1346)؛ با عنوان ویکنت دونیمشده، ترجمهٔ پرویز شهدی، (نشر چشمه، 1382)؛ با عنوان ویکنت دونیمشده، ترجمهٔ غلامرضا امامی، (انتشارات هوپا و نشر برج، 1401).
[11]. The Baron in the Trees (1953) ترجمهٔ مهدی سحابی، (انتشارات نگاه، 1363).
[12]. The Nonexistent Knight (1959) ، ترجمهٔ پرویز شهدی، (نشر چشمه، 1381).
[13]. Alessandro Manzoni، نویسنده، شاعر، فیلسوف و نویسندهٔ رمان نامزد (The Betrothed).
[14]. Mr. Palomar ، با عنوان آقای پالومار؛ نوۀ چنتو، با ترجمهٔ آرزو اقتداری، (انتشارات مؤسسه ایران، 1377)، (انتشارات کتاب خورشید، 1389)؛ با عنوان آقای پالومار، ترجمۀ عباس مهدیبیگی، (انتشارات نگاه، 1396).
[15]. polymorphic-perverse sexuality ، بهطور خلاصه یعنی تجربهٔ لذتجویی جنسی تنها از طریق تحریک اندامهای تناسلی نیست.
[16]. Jun’ichiro Tanizaki، جونیچیرو تانیزاکی از نویسندگان برجستهٔ ادبیات مدرن ژاپنی.
[17]. Robert Louis Stevenson، رابرت لویی استیونسن، نویسندۀ اسکاتلندی و نویسندهٔ کتابهای دکتر جکیل و مستر هاید و جزیرۀ گنج.
[18]. Ulysses، اولیس یا یولیسیز، رمان معروف جیمز جویس، نویسندۀ ایرلندی و از شاهکارهای ادبیات دورهٔ مدرن. تمام وقایع رمان اولیس در یک روز رخ میدهند.
این مقاله در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.





