در جلد اول کتاب ایرانیّت، ملّیّت، قومیّت گفتمان ملّتسازی در ایران از نیمهٔ دوم قرن سیزدهم شمسی (ربع آخر قرن نوزدهم میلادی) تا پایان حکومت رضاشاه بررسی و مشکلات و موانع آن شرح داده شد.
نارضایتیهایی که در اثر استبداد حاکم بر ایران مجال بروز چندانی نداشتند، به مجرد سقوط رضاشاه سر باز کردند و با وسعت و شدّت بیشتر به صورت تجدید جنبشهای ناسیونالیستی قومیِ مرکزگریز، بهخصوص در آذربایجان و منطقهٔ کُردنشین مُکری سر درآوردند.
موضوع جلد دوم بررسی این دو جنبش در نیمهٔ اوّل دهۀ 1320 و فرآیند و فروکش دو حکومت مرکزگریز در آذربایجان و کردستان مُکری و ادامهٔ آنها تا سال 1357 است. این بررسی در ارتباط تنگاتنگ با ادامهٔ روند ملّتسازی و ملّتگرایی در مرکز انجام میگیرد که ازجمله، و گاه ناگزیر، به شکل کنش و واکنش متقابل با ملّتگراییهای قومیِ پیرامونی نیز در آمده است.