قسمت

قسمت

نخستین و بزرگ‌ترین و دشوارترین درسِ گردآوریِ فرش

سیروس پرهام

نگارنده باید اعتراف کند که پس از نیم‌قرن «فرش‌بازی» که با نگارش نخستین کتاب مصوّرِ رنگیِ قالی بولوَردی در سال 1353 آغاز گردید[1] بر این واقعیت مسلّم بی‌چون‌وچرا آگاه گشته که گردآوری انواع دستبافته‌ها _ در هر حالت و شرایطی و بدون کمترین وابستگی به وضع مالی و قدرت خرید گردآورنده_ ممکن نمی‌گردد مگر اینکه «قسمتِ» خریدار باشد.

توجه باید داشت که قسمت، در عین شباهت به بخت و اقبال و شانس و خوش‌بیاری و بدبیاری و…، با هیچ‌یک از این حالات انطباق کامل ندارد. حسّی چنین می‌نماید که از عوامل ماوراءالطبیعه باشد و بهره‌ور از نیرویی که دستکاری در آن برای انسان ممکن نمی‌گردد.

به‌هرتقدیر، قسمت بودن یا نبودنِ یک فرش برای خریدار آن، تعلق به عالمی دارد که ورود به آن عوالم و خروج از آن _ با دست ‌پُر _ برای انسان آسان در امکان نمی‌آید.

این بندۀ خریدار فرش‌های فارس، دست‌کم در پانصد مورد _ در طول 60 سال گذشته_ توانسته است با دست پُر از بازار فرش‌های جهان، از ژاپن تا امریکای شمالی و جنوبی، به خانه بازگردد. از این شمار شاید حدود دویست مورد برای من _  با توجه به امکانات مالی _ معجزه‌آسا بوده است. این نیز به این معنی است که اگر عامل «قسمت» در کار نبود به گمانم نمی‌توانستم حتی در نیمی از موارد توفیقی داشته باشم.

عجالتاً به جزئیات دو مورد از موارد بهره‌مندی از قسمت به نحو احسن بسنده می‌نمایم _ مواردی که اگر قسمت نبود چنان سرافکنده و افسرده می‌شدم که زمین گود ورزشگاه را می‌بوسیدم و جان به‌در می‌بردم.

مورد اول: در اواخر سال 1354 _ زمانی که تقریباً هرروز عصر به فرش‌فروشی‌های خیابان لاله‌زار و فردوسی و اسلامبول تهران سر می‌زدم _ به‌محض ورود به مغازۀ حبیب میراخور، که از فرش‌فروشان ممتاز تهران بود، پایم سُست شد و بی‌اختیار روی نیمکت کنار دیوارۀ جنوبی نشستم؛ در همان حال که نمی‌توانستم چشم از قالی محرماتِ قشقاییِ بی‌همتایِ بی‌نهایت زیبایِ هرگز ندیده‌ای بردارم که روی تلّ فرش‌های روی هم انباشته دامن گسترده بود.

حبیب که کلیمی بسیار باهوش و بافرهنگی بود، پس از گذشت دو سه دقیقه رو به من کرد و گفت: «سیروس‌خان. من می‌دانم که بدون این فرش از اینجا نخواهی رفت!» من بی‌درنگ گفتم: «خودت می‌دانی که من قدرت خرید این قالی را ندارم و فقط دل‌خوش به تماشای آن هستم.» حبیب، با لحنی که گویی حرف‌های مرا نشنیده، گفت: «دسته‌چکت را بازکن ببین چقدر پول در حسابت هست.» من، که همان روز حقوق ماهانۀ 6000 تومانی به حسابم ریخته شده بود، گفتم چطور انتظار داری که من با این حقوق این قالی را بخرم؟ حتی اگر خورد و خوراک زن و بچه‌ام را بتوانم در حداقل کافی تأمین کنم و این فرش را هم پس از ده بیست سال بخرم و هزینه‌های دکتر و بیمارستان خودم و همسرم و بچه‌هایم را تأمین کنم _ که امکان ندارد _ ناگزیر فرش را باید بفروشم _ کاری که هیچ آدم دیوانه‌ای نمی‌کند!

حبیب با حالت خاصی که خریداران را همیشه امیدوار می‌کرد، گفت: «برو خونه و با خانم مشورت کن. فرش مال خودِ خودته!».

من در پاسخ گفتم: «حبیب، دست از سرم بردار. من چیزی خونه نمی‌برم. البته، فردا عصر هم می‌آیم و دستی به این فرش مخملین می‌کشم!»

فردا عصر که رفتم با چشمان حیرت‌زدۀ نمناک دیدم که محرمات رفته است! خودم را از تک‌وتا نینداختم و گفتم: «بالاخره چَن فروختی؟» پاسخ داد که «هنوز معلوم نیست.

دیشب… فرمانفرماییان و خانمش آن را بردند که تصمیم بگیرند.» چه پنهان که من با خودم گفتم صاحب شرکت نفت پارس البته درنگ نخواهد کرد و محرمات را خواهد خرید. دو سه دقیقه بیشتر نتوانستم بنشینم. به خانه رفتم ولی تا دو سه ساعت نتوانستم بخوابم.

یکی دو روز بعد حبیب تلفن کرد و بی‌مقدمه و کم‌وبیش خندان گفت: «سیروس خان، من که گفتم، محرمات مال خودِ خودته!». گفتم: «منظورت چیه؟» گفت: «من که گفتم. بیا محرمات رو ببر.» من‌ به‌رغم شعف بی‌اندازه پاسخ دادم: «مسخره‌بازی در نیار. حوصله ندارم. آخه مگه می‌شه؟» حبیب بی‌درنگ گفت: «قسمت تو بوده، نه او.»

گمان کنم این نخستین بار بود که من با نیروی جادویی قسمت آشنا شدم و ایمان آوردم به وجود و حضور نیروهایی که زندگی آدمی را _ هردم به گونه‌ای _ دیگرگون توانند کرد.

اعتراف باید کرد که من تا سال 1354 _ که برای شرکت در کنفرانس بین‌المللی آرشیو در تونس وارد قاهره شده بودم _ اعتقادی به قسمت نداشتم، چه رسد به آنکه نیروی عجین شده در آن بتواند کسانی را شکست دهد که قدرت خرید آنها صدها برابر تمامی دارایی من و همسرم بود.

پیش از سفر، من از خانم آذر قشقایی _ همسر پسرخاله‌ام، زنده‌یاد بهمن حکمت _ خواهش کرده بودم که از مرحوم خسرو قشقایی، که به قاهره می‌آمد و فرش می‌خرید[2] آدرسیکی دو نفر از فرش‌فروشان را به من بدهند.

آغاز ایمان آوردن به قسمت

در شارع طلعت حرب

هرچند در هتل قاهره خیلی دیروقت خفته بودم، شوق دیدار آقای یوسف عطا در «شارع طلعت حرب» سحرخیزم کرد! همسرم را بیدار کردم و خواهش کردم که زودتر برویم به رستوران هتل برای صرف صبحانه تا بتوانیم اولین مشتری فرش‌فروشی یوسف عطا باشیم _ همان مغازه‌ای که خسروخان معرفی کرده بود.

شتاب‌زدگی من به این سبب بود که نمی‌دانستیم این خیابان طلعت حرب چند کیلومتر در این شهر پهناور با ما فاصله دارد. همسرم موافقت کرد و صبحانه را با شتاب‌زدگی بلعیدیم (شاید در کمتر از 10 دقیقه!) و نشانی خیابان طلعت حرب را پرسیدیم. پاسخِ «دست چپ بغل هتل» همه را خندان کرد! _ خنده‌ها چنان فراگیر بود که مشتریان 5-6 میز را فراگرفت!

به‌راستی که دیدار جناب یوسف عطا _ به همین سرعت _ مژده‌ای بود دربارۀ خرید چند قالی فرد‌اعلا ظرف نیم‌ساعت! «قسمت» بهتر از این در تصور من که جای خود دارد، در تصور خوش‌اقبال‌ترین دوستداران فرش هم نمی‌گنجد. مگر امکان دارد که عاشق شیدایی به این راحتی و سرعت به معشوق رسد؟!

باور نمی‌کنید که پس از ورود به خیابان طلعت حرب، مغازۀ یوسف عطا در چند قدمی ما قرار داشت! ولی جالب‌تر و شیرین‌تر از همۀ این‌ها یک قالیچۀ نی‌ریزی بود که مقابل ورودی مغازه آویخته شده بود.[3]

… یوسف عطا به محض آنکه نام خسروخان را شنید ما را هدایت کرد به پلکان طبقۀ بالا، که در فرش‌فروشی‌های بزرگ و معتبر جای نگهداری فرش‌های پُربهاست.اولین قالی بزرگ‌اندازه‌ای که گسترده شد قالی ده-دوازده متری یازده ترنج ایل بهارلو بود که با دویست – سیصد مرغ شیوه‌یافته انباشته شده بود.

قادر به توصیف حالتی که بر من رفت نیستم! همین بس که شتاب‌زده گفتم: «من اینو می‌خوام، قیمت؟» یوسف عطا گفت: «نمی‌توانید آن را بخرید… آن را به مشتری آمریکایی‌ام فروخته‌ام… این ساعت مچی وست اند واچ را هم او به من داده.» گفتم: «پس چرا فرش را نبرده؟» گفت: «باید برایش بفرستم».

دومین قالی که باز شد حیرت‌زده شدم … گویی که در آستانۀ باغ بهشت ایستاده باشی. هیچ فرشی ندیده‌ام که این‌همه گل‌ها و گیاهان هزاررنگ داشته باشد.

گفتم امیدوارم که این یکی را نفروخته باشی. وقتی لبخندزنان گفت: «متأسفانه این را هم فروخته‌ام، باید برایش بفرستم زوریخ.» من که دیگر در مرز خشم و جنون ایستاده بودم بلند شدم که بروم، اما او مرا خیلی ملایم با دست نگه داشت و گفت: «من می‌فهمم که مرا کلّاش و دروغ‌گو می‌دانی.

برای اینکه خیالت را راحت کنم نام خریدار آن را می‌گویم… همان کسی که مرا به جناب‌عالی معرفی کرده است!» من آرام شدم و به او پاسخ دادم: «چه خوب! پس خسروخان در قاهره تشریف دارند. آدرس هتل ایشان را لطف کنید، خودم ترتیب کار را می‌دهم.» لبخند من چنان پهناور بود که یوسف عطا هم به خنده افتاد و پس از اندکی درنگ گفت: «افسوس که هیچ کاری نمی‌توانی بکنی، چون ایشان و خواهر محترمشان مُلکی‌ بی‌بی برای پرواز به زوریخ در فرودگاه هستند!»

اینجا بود که به همسرم گفتم: «این یکی که قسمت نبود. برویم جای دوم که آدرس داده‌اند بلکه قسمت آنجا باشد: بازار، خانِ خلیلی. (امیدوارم به آنجا که رسیدیم هم آنچه آرزویش را داریم قسمت شود؛ هم اینکه معلوم گردد که «خانۀ خلیلی» است یا «خانِ خلیلی»!!)

در شمارۀ آینده! تاکسی خانۀ خلیلی!

1. تا آن زمان کتابی که مشتمل بر فرش‌پروهی یکی از ایلات و عشایر ایران باشد و نمونه‌هایی از این دست‌بافته‌ها را به صورت تمام‌رنگی نشان دهد، در ایران چاپ نشده بود. مؤسسۀ انتشارات فرانکلین _ به‌رغم مشکلات فراوان _ همّت کرد و این کتاب را با بهترین کیفیت ممکن به چاپ رساند (دومین کتاب، نگارش پرویز تناولی بود با عنوان قالیچه‌های شیری فارس که در سال 1353 در واشنگتن دی‌سی منتشر شد.)

[2]. پس از مصادرۀ اموال مرحوم ناصرخان ایلخان و بستگانش، ناصرخان و چند تن از همراهان به امریکا پناهنده شدند و خسروخان و دیگران به کشورهای اروپایی (عمدتاً سویس و اتریش) خسرو خان به استمرار به قاهر می‌آمد و فرش و دیگر عتیقات می‌خرید و در اروپا می‌فروخت.

[3]. برای کسی که در آن زمان منحصراً دربارۀ فرش‌های فارس پژوهش می‌کرد، چه چیزی بهتر از این توانست بود؟

این یادداشت در مجلۀ جهان کتاب به چاپ رسیده است.