نمایشگاه کتاب های کودکان [1]
[…]
روز شنبه 21 خرداد سومین نمایشگاه کتابهای کودکان به کوشش خانم توران میرهادی، مدیر کودکستان و دبستان فرهاد افتتاح شد. این نمایشگاه تاکنون هر دو سال یکبار تشکیل شده است.
در این نمایشگاه غرفههای مختلف برحسب موضوع کتب معین شده بود. یک قسمت خاص روزنامهها و مجلههایی بود که در ایران برای بچهها انتشار مییابد.
مدیران نمایشگاه مقایسۀ بسیار جالبی بین سه چهار نشریۀ هفتگی بچهها کرده بودند که امیدواریم مایۀ عبرت و اسباب تنبّه باشد.
در یک جا شمارههای مجلۀ کودک (نشریۀ وزارت فرهنگ) را جمع کرده بودند که از مطالب مضر خالی است. در یکجا کیهان بچهها بود که روی جلد آنها با عکسهای اطفال و بازیچهها و مسابقهها زینت شده بود؛ اما اطلاعات دانشآموز متأسفانه مشحون و مزین به عکسهای جنایتکاری و وحشت و گانگستربازی و از این قبیل مظاهر «تمدن» بود.
غرف دیگر نمایشگاه به ترتیب عبارت بود از قصه، تاریخ، ریاضیات، تعلیم و تربیت و نظایر اینها.
جزوهای هم از طرف نمایشگاه شامل نام و نشان تقریباً همۀ کتابهایی که در زبان فارسی برای کودکان طبع شده، با توجه به اینکه هر کتاب در چه باب است و هرکدام از آنها برای چه سن و سالی مفید میتواند باشد، بهصورتی جالب چاپ شده بود و به دیدارکنندگان اهداء میشد.
تاریخچۀ مختصر نمایشگاههایکتابکودکان در ایران [2]
[…]
احتیاج به کتابهای خوب و مناسب برای کودکان امری است که در هر مؤسسۀ فرهنگی مخصوصاً در دبستان و کودکستان احساس میگردد.
چون کودکستان و دبستان فرهاد هدف اساسی کار خود را پیشرفت در امور تربیتی و آزمایش روشهای نوین آموزشوپرورش در ایران و تطبیق این روشها با شرایط زندگی و سنن ملی ایرانیان قرار داده است، از ابتدای کار این امر مهم را که ایجاد علاقهمندی به کتاب خواندن در کودکستان میباشد [!]، مد نظر قرار داد و درصدد برآمد آن را در برنامۀ کار خود قرار دهد و برای بهبود و ازدیاد کتب کودکان از هر طریق ممکن اقدام کند.
بدین سبب در بهمن ماه سال ۱۳۳۵ اولین نمایشگاه کتاب کودکان را با کمک مجلۀ تربیتی سپیدۀ فردا در سالنهای دانشکدۀ معماری تشکیل داد.
هدف اولین نمایشگاه، نشان دادن تاریخچۀ کتاب کودکان در ایران و کمبود تأسفانگیز آن بود. در این نمایشگاه از مقامات و دستگاههای فرهنگی کشور، از نویسندگان، ادبا و شعرا خواسته شده بود که رشد فکری و ذوقی کودکان را در برنامۀ کار خود قرار دهند. مجلۀ سپیدۀ فردا جزوۀ کوچکی حاوی پیشنهادات [!] علمی برای پیشرفت کتابهای کودکان انتشار داد؛ و دکتر [محمدباقر] هوشیار، استاد فقید دانشگاه و مشوق کارهای تربیتی، سخنرانی نمود.
پسازآن مجلۀ سپیدۀ فردا شمارۀ مخصوص ادبیات کودکان را انتشار داد که در آن فهرستی از کتابهای کودکان به زبان فارسی دیده میشد.
دومین نمایشگاه کتاب کودکان از ۱۷ الی ۲۳ خرداد ۱۳۳۷ در محل دبستان و کودکستان تشکیل گردید و سپس نیز دو روز در باشگاه دانشگاه ادامه یافت. هدف نمایشگاه دوم عبارت بود از نشان دادن:
۱. نقش کتاب در خانه، کودکستان و دبستان؛
۲. پیشرفتهای شایان توجه کتاب کودکان از سال ۱۳۳۵ تا سال ۱۳۳۷؛
۳. مطالب مورد علاقۀ کودکان و فهرستی از پرسشهای کودکان؛
۴. نواقص چاپ و متن بعضی کتابهای کودکان.
در این نمایشگاه از اولیاء فرهنگ، مدیران دبستانها و کودکستانها، اولیاء اطفال، دانشجویان، نویسندگان و هنرمندان دعوت شد.
هر روز پس از بازدید، جلسات بحث و مشاوره تشکیل شد که در طی آن علاقهمندان پیشنهادات [!] مفید و مؤثری برای بهبود و افزایش کتابهای کودکان کردند.
این پیشنهادات [!] از طرف دبستان و کودکستان جمعآوری و تنظیم شد و به مقام وزارت فرهنگ، مجلات راهنمای کتاب، کتابهای ماه و سپیدۀ فردا تسلیم گشت.
اقداماتی که در طی دو سال اخیر انجام شده است، اکثراً جوابگوی این پیشنهادات [!] میباشد [!] و کارکنان کودکستان و دبستان تمام کوشش خود را برای ثمربخش نمودن این پیشنهادات [!] بهکار بردند.
سومین نمایشگاه کتاب با در دست داشتن تجربیات دو نمایشگاه قبلی از ۲۱ الی ۲۶ خرداد ۱۳۳۹ در محل دبستان تشکیل گردید و سپس طبـق درخـواست دانشسرای عالی از تاریخ ۱۸ الی ۲۳ تیرماه به آنجا منتقل شد.
هدف نمایشگاه سوم عبارت بود از نشان دادن:
۱. اهمیت روزافزون کتاب در امر آموزشوپرورش کودکان؛
۲. کتابهای موجود در رشتههای مختلف و کمبود و نواقص آنها؛
۳. افکار هادی بشریت امروز (یونسکو) و لزوم آشنا ساختن کودکان با آنها از طریق کتاب و مجله؛
۴. پیشرفت شایان توجه کتاب کودکان در ایران و سازمانهایی که در این راه نقش مؤثر داشتهاند.
کودکستان و دبستان فرهاد به مناسبت این نمایشگاه با همکاری مؤثر انجمن ناشران کتاب فهرست جامعی از کتابهای کودکان به زبان فارسی انتشار داد که بین بازدیدکنندگان پخش شد.
تقسیمات سومین نمایشگاه کتاب کودکان
سومین نمایشگاه به غرفههای ذیل تقسیم شده بود:
۱. اولین و دومین نمایشگاه کتاب کودکان و نتایج حاصلۀ از آن:
در این غرفه با نمونههای زنده امر پیشرفت کتاب کودکان- توجه به منابع ملی- انتشار مجلات جدید، توجه ادارات وزارت فرهنگ به این امر، تشویق نویسندگی از راه روزنامۀ دیواری در دبستانها به معرض نمایش گذارده شد. همکاری دبستانهای تابع ادارۀ فرهنگ ناحیۀ چهار در فرستادن روزنامههای دیواری جهت نمایشگاه، نمونهای از روح یگانگی و تشریک مساعی دبستانها را در امور تربیتی نشان میداد.
۲. ادبیات فارسی و فرهنگ ملی ایران:
این غرفه شامل تقسیمات ذیل بود:
زبان فارسی، ادبیات فارسی و تاریخ ادبیات ایران، افسانههای ملی، فولکلور.
کتابهای موجود برای کودکان- در این نوشتهها و اقدامات جدید نویسندگان و ناشران برای ساده نمودن و تطبیق آثار ادبی به میزان درک و دانش کودکان- استفادۀ از منابع فولکلور جلب توجه کرد.
در این غرفه انحرافات بعضی از کتابها مانند نارنج و ترنج از نظر تصویر و گرفتن عوامل خارجی و گذاشتن آن در افسانههای ملی به نمایش گذارده شده بود تا از هماکنون از مبتذل نمودن داستانهای ملی ایران جلوگیری گردد.
۳. ادبیات بینالمللی کودکان:
این قسمت شامل غرفههای ذیل بود:
شرححال بزرگان دنیا، کتابهایی از نویسندگان بزرگ، آثار مشهور و کلاسیک کودکان، افسانههای ملل. تعداد کتابهای این قسمت بیشتر از غرفههای دیگر بود ولی درعینحال نشان داده میشد که با کثرت روزافزون کتاب در کشورهای مختلف دنیا ما که در ایران هنوز به ترجمه نیازمندیم، باید تنها آثار زنده و ارزندۀ خارجی را به فارسی ترجمه کنیم تا کودکان ما از گلچین ادبیات خاص خود استفاده کنند.
۴. هنر:
قسمت هنر شامل غرفههای ذیل بود: موسیقی، نقاشی، رقص، عکاسی، ساختن اشکال با موم و گل، هنرهای دراماتیک.
در این غرفه به امر تربیتی آموزش هنر و پرورش استعداد کودکان در رشتههای مختلف هنری اشاره شده بود. روشهای ناصحیح آموزش نقاشی در دبستان که محدود کردن فکر و تخیل و تصور کودکان را در بر دارد و روشهای ناصحیح کار در رشتۀ هنرهای دراماتیک که به تکرار و تقلید جملات و حرکات تحمیلی و تظاهر به روی صحنه تبدیل شده است، نشان داده شده بود.
همینطور در موسیقی، در رقص و کاردستی احتیاج مبرم کودکان و مربیان به کتابهای راهنما به شرححال موسیقیدانان بزرگ، به کتاب مصور بزرگ راجع به رقصهای ملی و محلی ایران و یا کارهای دستی نقاط مختلف کشور، به آهنگها و آوازهای محلی بچهها در ایران به آلبومهای نقاشی ابتکاری کودکان در ایران خاطر نشان شده بود.
۵. علوم اجتماعی:
این قسمت شامل غرفههای ذیل بود: تاریخ، جغرافی، مردمشناسی، باستانشناسی، تعلیمات مدنی.
در این غرفه نمونههای خوب و جدیدی مانند کتابهای تاریخ و جغرافی کلاس پنجم و ششم، تاریخ و جغرافی جهان برای خردسالان دیده میشد ولی این کتابها هنوز نمیتوانند جوابگوی کودکان تشنه به دانش امروزی باشند.
با تصویر و عکس و جملات کوتاه سعی شده بود احتیاج کودکان به داستانهای مصور از زندگی مردم نواحی ایران- زندگی مردم دنیا- از بزرگان تاریخ ایران و دنیا از زندگی مردم ایران در ادوار مختلف تاریخ نشان داده شود و بهخصوص احتیاج کودکان به یک رشته کتابهای مصور و زیبا دربارۀ معرفی سازمانهای اداری و کشوری ایران خاطر نشان گردد.
راهنمای موزهها برای دانشآموزان میتواند بهنوبۀ خود اقدام مفید و مؤثر دیگری برای شناسایی تاریخ ایران باشد.
۶. علوم:
این غرفه شامل تقسیمات ذیل میگشت: جانورشناسی، گیاهشناسی، زمینشناسی، دیرینشناسی، فیزیک و شیمی.
در این رشته جدیداً کتابهای خوب و زیادی به چاپ رسیده است که کلیۀ آنها در نمایشگاه موجود بود. ولی این کتابها هنوز نمیتوانند به پرسشهای پیشنهاد کودکان پاسخ دهند.
با ذکر نمونههایی از پرسشهای کودکان کمبود کتاب در علوم و بهخصوص فقدان یک دایرهالمعارف برای کودکان خاطرنشان شده بود.
۷. ریاضیات:
شامل غرفههای حساب و هندسه و هیئت.
کتابهای موجود در این غرفه نموداری از کوششهای ابتدایی ولی غیر کافی در این سه رشتۀ مهم و اساسی آموزش بود. ایجاد فکر ریاضی در کودکان از همان سالهای نخستین دبستان پایهگذاری میگردد.
لذا نمیتوان در این زمینه به کتابهای درسی اکتفا نمود. تهیۀ کتابهایی برای نشان دادن چگونگی استفاده از اعداد و هندسه در زندگی روزانه و کتابهایی دربارۀ ستارگان و تسخیر فضا کاملاً لازم میباشد [!]، بهخصوص که طرز تدریس حساب در دبستانها این رشته را مشکل مینماید و دانشآموزان اکثراً از آن گریزانند.
۸. ورزش، بازی و سرگرمی:
این قسمت شامل غرفههای ذیل بود: ورزش، بهداشت، بازی، سرگرمی، پیشآهنگی، احتراز از خطر (ایمنی).
متأسفانه در این قسمت کمبود کتاب کاملاً به چشم میخورد. جز یکی دو مجله آن هم برای مربیان، کتاب دیگری برای دانشآموزان و کودکان نبود.
شناساندن رشتههای مختلف ورزش، قهرمانان بزرگ ایران و دنیا، داستانهای مصور ورزشی که روحیۀ ورزشکاری را در کودکان تقویت نماید.
اهمیت بهداشت، چگونگی حفظ سلامتی از طریق تصویر و داستان، سرگرمیهای مفید، بازیهای تربیتی و مهمتر از همه شناساندن خطرات متعددی که در شهر و ده زندگی کودکان را تهدید مینماید، همۀ اینها احتیاج به کتابهای مناسب دارد که هنوز تهیه نشده است.
9. مجلات کودکان در دو سال اخیر
در این قسمت، تحقیقی دربارۀ سیر تحول مجلات کودکان در دو سال اخیر شده بود. تعدادی از مجلات مانند تهران مصور کوچولوها[3] از بین رفتهاند. وزارت فرهنگ مجلۀ جدید نغمۀ کودک[4] را بر مجلۀ دانشآموز افزوده است. مجلۀ کیهان بچهها سبک خود را نگه داشته است ولی اطلاعات کودکان ازلحاظ مطلب و تصویر از راه صحیح پرورش منحرف گشته است.
غافل از اینکه مجلات کودکان نباید دنبالهروی از تمایلات افراد منحرف اجتماع نماید. وظیفۀ مجلات کودکان و نقش آنها در زندگی و روحیۀ کودک با نمونه و تصویر بهمعرض نمایش گذاشته شدهبود.
۱۰. سازمانها و مجلاتی که به چاپ و انتشار کتاب کودکان کمک میکنند
در این قسمت از مجلات سپیدۀ فردا، وابسته به دانشسرای عالی، راهنمای کتاب، وابسته به انجمن کتاب، کتابهای ماه، وابسته به انجمن ناشران کتاب و از مؤسسات، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، مؤسسه انتشارات فرانکلین، و از سازمانهای بینالمللی، کتابخانۀ بینالمللی جوانان، دفتر بینالمللی کتاب برای جوانان، و یونسکو معرفی شده بود.
۱۱. قسمت یازدهم
در این قسمت مجموعهای از کتابها و مجلات تربیتی وجود داشت که میتوانست مورد استفادۀ مربیان، آموزگاران، پدران و مادران قرار گیرد.
در قسمت اول نمایشگاه تحت عنوان «بچههای امروزی» کودکان عصر تسخیر فضا هستند؛ و در قسمت آخر نمایشگاه تحت عنوان «افکار راهنمای بشریت» افکاری که بهوسیلۀ سازمان ملل متحد و سازمانهای وابستۀ آن مانند یونسکو تقویت میگردد تا جامعۀ انسانی پابرجا مانده و پیشرفت نماید، با عکس و نوشته نشان داده شده بود تا منبع الهام نویسندگان و گردانندگان فرهنگ قرار گیرد؛ و از هماکنون کودکان با آنها آشنایی پیدا کنند.
[1]. راهنمای کتاب، سال 3، شماره 2، تیر 1339.
[2]. کتابهای ماه، س 4، ش 4 – 5، تیر – مرداد 1339.
[3]. صاحبامتیاز و مدیرمسئول: عبدالله والا (۱۳۰۱ – ۱۳۶۹)؛ انتشار: 1336-1337.
[4]. صاحبامتیاز: وزارت فرهنگ، ادارۀ کل نگارش، زیر نظر: اختر پورشیرازی؛ انتشار: ۱۳۳۷.